1086 lines
196 KiB
HTML
1086 lines
196 KiB
HTML
<!DOCTYPE html>
|
||
<html lang="mi" xml:lang="en" xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
|
||
<head>
|
||
<meta charset="utf-8" />
|
||
<meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1.0" />
|
||
<meta name="generator" content="pandoc" />
|
||
<title>Te Ōritetanga Tukatuka mā te Hanganga | Anga Tractatus</title>
|
||
<meta name="description" content="A community-scale worked example of
|
||
values stickiness." />
|
||
<meta name="author" content="John Stroh, Director, My Digital
|
||
Sovereignty Limited" />
|
||
|
||
<!-- Open Graph / Facebook -->
|
||
<meta property="og:type" content="article" />
|
||
<meta property="og:url" content="https://agenticgovernance.digital/whitepapers/distributive-equity.html" />
|
||
<meta property="og:title" content="Distributive Equity Through
|
||
Structure" />
|
||
<meta property="og:description" content="A community-scale worked
|
||
example of values stickiness." />
|
||
<meta property="og:image" content="https://agenticgovernance.digital/images/social-preview.png" />
|
||
<meta property="og:image:width" content="1200" />
|
||
<meta property="og:image:height" content="630" />
|
||
<meta property="og:site_name" content="Tractatus Framework" />
|
||
|
||
<!-- Twitter -->
|
||
<meta name="twitter:card" content="summary_large_image" />
|
||
<meta name="twitter:url" content="https://agenticgovernance.digital/whitepapers/distributive-equity.html" />
|
||
<meta name="twitter:title" content="Distributive Equity Through
|
||
Structure" />
|
||
<meta name="twitter:description" content="A community-scale worked
|
||
example of values stickiness." />
|
||
<meta name="twitter:image" content="https://agenticgovernance.digital/images/social-preview.png" />
|
||
|
||
<link rel="manifest" href="/manifest.json" />
|
||
<meta name="theme-color" content="#0ea5e9" />
|
||
<meta name="mobile-web-app-capable" content="yes" />
|
||
<meta name="apple-mobile-web-app-title" content="Tractatus" />
|
||
<link rel="apple-touch-icon" href="/images/tractatus-icon-new.svg" />
|
||
<link rel="icon" type="image/svg+xml" href="/favicon-new.svg" />
|
||
|
||
<link rel="stylesheet" href="/css/fonts.css?v=0.1.2.1774503360480" />
|
||
<link rel="stylesheet" href="/css/tailwind.css?v=0.1.2.1774503360480" />
|
||
<link rel="stylesheet" href="/css/tractatus-theme.min.css?v=0.1.2.1774503360480" />
|
||
|
||
<link rel="license" href="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/" />
|
||
<meta name="dcterms.rights" content="© 2026 My Digital Sovereignty Limited. Licensed under CC BY 4.0." />
|
||
<meta name="dcterms.license" content="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/" />
|
||
<meta name="dcterms.creator" content="John Stroh" />
|
||
<meta name="dcterms.publisher" content="My Digital Sovereignty Limited" />
|
||
<meta name="dcterms.dateSubmitted" content="2026-04-16" />
|
||
<meta name="dcterms.type" content="Text" />
|
||
<meta name="dcterms.format" content="text/html" />
|
||
<meta name="dcterms.language" content="en" />
|
||
<meta name="dcterms.subject" content="platform regulation; ecosystem power; distributive equity; values pluralism; constitutional AI governance; Tractatus framework; Village platform" />
|
||
<meta name="citation_title" content="Distributive Equity Through Structure: A Community-Scale Worked Example of Values Stickiness" />
|
||
<meta name="citation_author" content="Stroh, John" />
|
||
<meta name="citation_author_orcid" content="https://orcid.org/0009-0005-2933-7170" />
|
||
<meta name="citation_doi" content="10.5281/zenodo.19600614" />
|
||
<meta name="dcterms.identifier" content="orcid:0009-0005-2933-7170" />
|
||
<meta name="dcterms.identifier" content="doi:10.5281/zenodo.19600614" />
|
||
<meta name="citation_publication_date" content="2026-04-16" />
|
||
<meta name="citation_publisher" content="My Digital Sovereignty Limited" />
|
||
<meta name="citation_language" content="en" />
|
||
<meta name="citation_keywords" content="platform regulation; ecosystem power; distributive equity; values pluralism; constitutional AI governance" />
|
||
|
||
<style>
|
||
/* Whitepaper article styling — derived from AG architectural-alignment.html */
|
||
.article-container {
|
||
max-width: 860px;
|
||
margin: 2rem auto;
|
||
padding: 2.5rem 2rem 4rem;
|
||
background: white;
|
||
color: #1f2937;
|
||
font-family: 'Inter', -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Segoe UI', Roboto, sans-serif;
|
||
line-height: 1.75;
|
||
}
|
||
.article-container h1 {
|
||
font-size: 2rem;
|
||
font-weight: 700;
|
||
line-height: 1.25;
|
||
margin: 0 0 1rem;
|
||
color: #0f172a;
|
||
letter-spacing: -0.02em;
|
||
}
|
||
.article-container h1 em,
|
||
.article-container h1 i {
|
||
font-style: italic;
|
||
font-weight: 700;
|
||
}
|
||
.article-container h2 {
|
||
font-size: 1.5rem;
|
||
font-weight: 600;
|
||
margin: 3rem 0 1rem;
|
||
padding-top: 1.25rem;
|
||
border-top: 1px solid #e5e7eb;
|
||
color: #0f172a;
|
||
}
|
||
.article-container h3 {
|
||
font-size: 1.2rem;
|
||
font-weight: 600;
|
||
margin: 2.25rem 0 0.75rem;
|
||
color: #0f172a;
|
||
}
|
||
.article-container h4 {
|
||
font-size: 1.05rem;
|
||
font-weight: 600;
|
||
margin: 1.5rem 0 0.5rem;
|
||
color: #1e293b;
|
||
}
|
||
.article-container p {
|
||
margin: 0 0 1.1rem;
|
||
}
|
||
.article-container p em,
|
||
.article-container p i {
|
||
color: #334155;
|
||
}
|
||
.article-container blockquote {
|
||
border-left: 4px solid #0ea5e9;
|
||
margin: 1.5rem 0;
|
||
padding: 0.6rem 1.5rem;
|
||
color: #475569;
|
||
background: #f0f9ff;
|
||
border-radius: 0 0.375rem 0.375rem 0;
|
||
}
|
||
.article-container table {
|
||
width: 100%;
|
||
border-collapse: collapse;
|
||
margin: 1.5rem 0;
|
||
font-size: 0.9rem;
|
||
}
|
||
.article-container th,
|
||
.article-container td {
|
||
border: 1px solid #e5e7eb;
|
||
padding: 0.7rem 0.9rem;
|
||
text-align: left;
|
||
vertical-align: top;
|
||
}
|
||
.article-container th {
|
||
background: #f9fafb;
|
||
font-weight: 600;
|
||
color: #1e293b;
|
||
}
|
||
.article-container tr:nth-child(even) td {
|
||
background: #fafbfc;
|
||
}
|
||
.article-container ul,
|
||
.article-container ol {
|
||
margin: 1rem 0 1.25rem;
|
||
padding-left: 1.5rem;
|
||
}
|
||
.article-container li {
|
||
margin: 0.4rem 0;
|
||
}
|
||
.article-container a {
|
||
color: #0369a1;
|
||
text-decoration: underline;
|
||
text-decoration-color: #7dd3fc;
|
||
text-underline-offset: 2px;
|
||
transition: color 0.15s ease;
|
||
}
|
||
.article-container a:hover {
|
||
color: #0ea5e9;
|
||
text-decoration-color: #0ea5e9;
|
||
}
|
||
.article-container code {
|
||
background: #f1f5f9;
|
||
padding: 0.12em 0.38em;
|
||
border-radius: 3px;
|
||
font-size: 0.88em;
|
||
font-family: 'JetBrains Mono', 'Fira Code', ui-monospace, SFMono-Regular, Menlo, monospace;
|
||
color: #0f172a;
|
||
}
|
||
.article-container pre {
|
||
background: #0f172a;
|
||
color: #e2e8f0;
|
||
padding: 1.2rem 1.4rem;
|
||
border-radius: 0.5rem;
|
||
overflow-x: auto;
|
||
margin: 1.5rem 0;
|
||
font-size: 0.85rem;
|
||
line-height: 1.55;
|
||
}
|
||
.article-container pre code {
|
||
background: transparent;
|
||
color: inherit;
|
||
padding: 0;
|
||
font-size: inherit;
|
||
}
|
||
.article-container hr {
|
||
border: none;
|
||
border-top: 1px solid #e5e7eb;
|
||
margin: 2.5rem 0;
|
||
}
|
||
.article-container strong {
|
||
color: #0f172a;
|
||
font-weight: 600;
|
||
}
|
||
|
||
/* Pandoc footnotes */
|
||
.article-container .footnote-ref {
|
||
text-decoration: none;
|
||
color: #0ea5e9;
|
||
font-weight: 600;
|
||
}
|
||
.article-container .footnotes {
|
||
margin-top: 3rem;
|
||
padding-top: 1.5rem;
|
||
border-top: 2px solid #e5e7eb;
|
||
font-size: 0.88rem;
|
||
color: #475569;
|
||
}
|
||
.article-container .footnotes ol {
|
||
padding-left: 1.25rem;
|
||
}
|
||
.article-container .footnotes li {
|
||
margin: 0.75rem 0;
|
||
line-height: 1.6;
|
||
}
|
||
.article-container .footnotes p {
|
||
margin: 0;
|
||
}
|
||
|
||
/* Pandoc TOC */
|
||
.article-container nav#TOC,
|
||
.article-container #TOC {
|
||
background: #f8fafc;
|
||
border: 1px solid #e2e8f0;
|
||
border-radius: 0.5rem;
|
||
padding: 1.25rem 1.5rem;
|
||
margin: 2rem 0;
|
||
}
|
||
.article-container #TOC > ul {
|
||
margin: 0;
|
||
padding-left: 1.25rem;
|
||
}
|
||
.article-container #TOC ul {
|
||
list-style: none;
|
||
padding-left: 1.1rem;
|
||
}
|
||
.article-container #TOC a {
|
||
text-decoration: none;
|
||
color: #334155;
|
||
}
|
||
.article-container #TOC a:hover {
|
||
color: #0ea5e9;
|
||
}
|
||
.article-container #TOC::before {
|
||
content: "Contents";
|
||
display: block;
|
||
font-weight: 600;
|
||
font-size: 0.85rem;
|
||
text-transform: uppercase;
|
||
letter-spacing: 0.06em;
|
||
color: #64748b;
|
||
margin-bottom: 0.5rem;
|
||
}
|
||
|
||
/* Version / language switcher banner (injected near top) */
|
||
.wp-versions {
|
||
background: linear-gradient(135deg, #f0f9ff 0%, #e0f2fe 100%);
|
||
border: 1px solid #bae6fd;
|
||
border-radius: 0.5rem;
|
||
padding: 1rem 1.25rem;
|
||
margin: 1.5rem 0 2rem;
|
||
font-size: 0.9rem;
|
||
}
|
||
.wp-versions strong {
|
||
color: #0369a1;
|
||
display: block;
|
||
margin-bottom: 0.35rem;
|
||
font-size: 0.85rem;
|
||
text-transform: uppercase;
|
||
letter-spacing: 0.04em;
|
||
}
|
||
.wp-versions a {
|
||
color: #0369a1;
|
||
text-decoration: none;
|
||
font-weight: 500;
|
||
margin-right: 0.2rem;
|
||
}
|
||
.wp-versions a:hover {
|
||
text-decoration: underline;
|
||
}
|
||
|
||
@media (max-width: 720px) {
|
||
.article-container {
|
||
padding: 1.5rem 1.15rem 3rem;
|
||
}
|
||
.article-container h1 { font-size: 1.55rem; }
|
||
.article-container h2 { font-size: 1.25rem; }
|
||
.article-container table { font-size: 0.8rem; }
|
||
.article-container th, .article-container td { padding: 0.5rem 0.6rem; }
|
||
}
|
||
|
||
/* Print CSS: clean PDF output */
|
||
@media print {
|
||
body { background: white !important; }
|
||
#navbar-placeholder, #footer-placeholder { display: none !important; }
|
||
.wp-versions { display: none !important; }
|
||
.article-container {
|
||
margin: 0;
|
||
padding: 0;
|
||
max-width: 100%;
|
||
box-shadow: none;
|
||
}
|
||
.article-container h2 {
|
||
page-break-after: avoid;
|
||
}
|
||
.article-container table, .article-container blockquote {
|
||
page-break-inside: avoid;
|
||
}
|
||
a { color: inherit; text-decoration: none; }
|
||
}
|
||
</style>
|
||
</head>
|
||
<body class="bg-gray-50">
|
||
|
||
<a href="#main-content" class="skip-link" style="position:absolute;left:-9999px;">Peke ki te ihirangi matua</a>
|
||
|
||
<!-- Navigation -->
|
||
<div id="navbar-placeholder" class="min-h-16"></div>
|
||
<script src="/js/components/navbar.js?v=0.1.2.1774503360480"></script>
|
||
|
||
<article class="article-container" id="main-content">
|
||
|
||
<div class="reads-best-pdf" style="background:linear-gradient(135deg,#eff6ff,#dbeafe);border:1px solid #93c5fd;border-radius:0.5rem;padding:1rem 1.25rem;margin:1.5rem 0 0.5rem;text-align:center;font-size:0.95rem;">
|
||
<strong style="color:#1e40af;">He pai ake te pānui i tēnei pepa hei PDF</strong> —
|
||
<a href="/whitepapers/distributive-equity.pdf" style="color:#1e40af;font-weight:600;text-decoration:underline;"> Tikiake i te PDF (39 whārangi)</a>
|
||
</div>
|
||
|
||
<nav id="TOC">
|
||
<ul>
|
||
<li><a href="#distributive-equity-through-structure-a-community-scale-worked-example-of-values-stickiness" id="toc-distributive-equity-through-structure-a-community-scale-worked-example-of-values-stickiness">Te Ōritetanga Tohatoha Mā te Hanganga: He Tauira Mahi ā-Hapori mō te Piri o ngā Uara</a>
|
||
<ul>
|
||
<li><a href="#abstract" id="toc-abstract">Whakarāpopototanga</a></li>
|
||
<li><a href="#section-1-frame-and-scope" id="toc-section-1-frame-and-scope">Wāhanga 1 — Anga me te whānuitanga</a></li>
|
||
<li><a href="#section-2-values-stickiness-the-argument-structure-is-answering" id="toc-section-2-values-stickiness-the-argument-structure-is-answering">Wāhanga
|
||
2 — Te ū o ngā uara: kei te whakautu te hanganga tautohetohe</a></li>
|
||
<li><a href="#section-3-village-as-the-case" id="toc-section-3-village-as-the-case">Wāhanga 3 — Te Kāinga hei take</a></li>
|
||
<li><a href="#section-4-the-ai-substrate-village-ai-as-a-situated-language-layer" id="toc-section-4-the-ai-substrate-village-ai-as-a-situated-language-layer">Wāhanga 4 — Te paparanga AI: AI o te Hāpori hei Reo ā-Tūnga</a></li>
|
||
<li><a href="#section-5-māori-grounded-principles-inside-the-tractatus-pluralism-layer" id="toc-section-5-māori-grounded-principles-inside-the-tractatus-pluralism-layer">Wāhanga 5 — Ngā mātāpono i runga i te whenua Māori i roto i te paparanga kanorau o te Tractatus</a></li>
|
||
<li><a href="#section-6-the-three-function-model-as-three-places-drift-happens" id="toc-section-6-the-three-function-model-as-three-places-drift-happens">Wāhanga
|
||
6 — Te tauira toru-mahi hei toru wāhi ka puta ai te rere</a></li>
|
||
<li><a href="#section-7-distributive-equity-as-a-consequence-of-values-stickiness" id="toc-section-7-distributive-equity-as-a-consequence-of-values-stickiness">Wāhanga 7 — Te tika tohatoha hei hua o te piri o ngā uara</a></li>
|
||
<li><a href="#section-8-structural-audit-criteria" id="toc-section-8-structural-audit-criteria">Wāhanga 8 — Ngā paearu arotake hanganga</a></li>
|
||
<li><a href="#section-9-gaps" id="toc-section-9-gaps">Wāhanga 9 —
|
||
Ngā āputa</a></li>
|
||
<li><a href="#section-10-open-research-questions" id="toc-section-10-open-research-questions">Wāhanga 10 — Ngā pātai rangahau tuwhera</a></li>
|
||
<li><a href="#section-11-methodology-scope-and-self-reporting" id="toc-section-11-methodology-scope-and-self-reporting">Wāhanga 11 — Tikanga mahi, whānuitanga, me te pūrongo ā-tinana</a></li>
|
||
<li><a href="#references" id="toc-references">Ngā Tautuhinga</a></li>
|
||
<li><a href="#copyright-and-licence" id="toc-copyright-and-licence">Tika Pāpāho me te Raihana</a></li>
|
||
</ul></li>
|
||
</ul>
|
||
</nav>
|
||
|
||
<h1 id="distributive-equity-through-structure-a-community-scale-worked-example-of-values-stickiness">Te Ōritetanga Tohatoha Mā te Hanganga: He Tauira Mahi ā-Hapori mō te Pūmau o ngā Uara</h1>
|
||
<p><em>Te Ōritetanga Tohatoha ā-Rauemi: Me pēhea te Whakatinana a tētahi Tūāpapa ā-Hapori i te Piri o ngā Uara mā te Hanganga Ture Matua i te Taumata iti iho i te Hangarau Nui.</em></p>
|
||
<p><strong>Kaiwhakawhiti</strong> — John Stroh, Tumuaki, My Digital
|
||
Sovereignty Limited, Aotearoa New Zealand <strong>ORCID</strong> —
|
||
<a href="https://orcid.org/0009-0005-2933-7170"> 0009-0005-2933-7170</a>
|
||
<strong> DOI</strong> — <a href="https://doi.org/10.5281/zenodo.19600614">10.5281/zenodo.19600614</a>
|
||
<strong>Putanga</strong> — 1.0 (te putanga tuatahi i arotakengia) <strong>Rā
|
||
o te whakaputanga tuatahi</strong> — 2026-04-16 <strong>Raihana</strong>
|
||
— Creative Commons Attribution 4.0 International (<a href="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/">CC BY 4.0</a>)
|
||
<strong> Tohutohu tohutuhi</strong> — Stroh, J. (2026).
|
||
<em>Te Ōritetanga Tukatuka mā te Hanganga: He Tauira Mahi ā-Hapori mō te Piri o ngā Uara</em>. Putanga 1.0. My Digital Sovereignty Limited, Aotearoa New Zealand. DOI: <a href="https://doi.org/10.5281/zenodo.19600614" class="uri">https://doi.org/10.5281/zenodo.19600614</a>. I whakaputaina i <a href="https://agenticgovernance.digital/whitepapers/distributive-equity.html" class="uri">https://agenticgovernance.digital/whitepapers/distributive-equity.html</a>. <a href="https://agenticgovernance.digital/whitepapers/distributive-equity.html" class="uri">
|
||
</a>ORCID: <a href="https://orcid.org/0009-0005-2933-7170" class="uri">https://orcid.org/0009-0005-2933-7170</a>. I whakawhiwhia ki te raihana CC BY 4.0. <strong>Kaituhi whakawhitiwhiti</strong> — <a href="mailto:john.stroh@mysovereignty.digital" class="email">john.stroh@mysovereignty.digital</a></p>
|
||
<div class="wp-versions">
|
||
<p><strong>Wātea anō hoki i roto i ngā reo:</strong>
|
||
<a href="/whitepapers/distributive-equity.html"> Ingarihi</a> ·
|
||
<a href="/whitepapers/distributive-equity-de.html"> Tiamana</a> ·
|
||
<a href="/whitepapers/distributive-equity-fr.html"> Wīwī</a> ·
|
||
<a href="/whitepapers/distributive-equity-nl.html"> Nēherelani</a> · <a href="/whitepapers/distributive-equity-mi.html">
|
||
Te reo Māori</a><br><strong>Tikiake PDF:</strong>
|
||
<a href="/whitepapers/distributive-equity.pdf"> EN</a> ·
|
||
<a href="/whitepapers/distributive-equity-de.pdf"> DE</a> ·
|
||
<a href="/whitepapers/distributive-equity-fr.pdf"> FR</a> ·
|
||
<a href="/whitepapers/distributive-equity-nl.pdf"> NL</a> ·
|
||
<a href="/whitepapers/distributive-equity-mi.pdf"> MI</a><br>
|
||
<strong>DOI:</strong>
|
||
<a href="https://doi.org/10.5281/zenodo.19600614"> 10.5281/zenodo.19600614</a>
|
||
· <strong>ORCID:</strong>
|
||
<a href="https://orcid.org/0009-0005-2933-7170"> 0009-0005-2933-7170</a></p>
|
||
</div>
|
||
<hr />
|
||
<p><strong>Tūnga.</strong> Kāore tēnei pepa i arotakengia e ōna hoa. Ehara te kaituhi i te kairangahau ture. He rangahau take tuhinga tēnei i whakaputaina e te kaiwhakahaere o te papa e whakamārama ana, i tuhia kia mārama ai ngā ū ki ngā hanganga me ngā tikanga ture o te papa ki tētahi hōtaka rangahau kua whakawhanake taputapu tātari mō ngā take oranga e pā ana ki ēnei ū.</p>
|
||
<hr />
|
||
<h2 id="abstract">Whakarāpopototanga</h2>
|
||
<p>He rōpū rangahau ture hou e kī ana ka whakahaere ngā papa matihiko i tētahi momo mana motuhake — <em>te mana pūnaha taiao</em> — e mahi ana i te wā kotahi mā roto i ngā tūranga e toru: hei kaitiaki kuaha o te papa, hei kaihanga ture mō ngā hononga i roto i ā rātou pūnaha taiao, ā, hei kaiwhakahaere kirimana e whai wāhi ana ki ngā tauhokohoko e whakahaerehia ana e rātou.<a href="#fn1" class="footnote-ref" id="fnref1" role="doc-noteref"><sup>1</sup></a> Ka tūtohu tētahi mahi e hāngai ana, ko <em>te tika tohatoha</em>—arā, te tohatoha tika o te oranga ki ngā kaiuru katoa o te pūnaha taiao—hei whakaaro āpiti mō te whakatinanatanga o ngā ture aukati i te whakataetae, ina kāore aua kaiuru e whiwhi ana i te ratonga ōrite mā te tātaritanga ture whakataetae tuku iho.<a href="#fn2" class="footnote-ref" id="fnref2" role="doc-noteref"><sup>2</sup></a></p>
|
||
<p>E tuhi ana tēnei pepa i tētahi tauira mahi kotahi: he tauira ā-hapori
|
||
papaanga (<em>Village</em>, e whakahaerehia ana e My Digital Sovereignty Ltd, Aotearoa New Zealand) ko āna oati hanganga he whakatinanatanga o tētahi oati ariā o mua — arā, ko te mate āhuatanga oranga i tautuhia i te hōtaka rangahau he mea tino mārama hei mate <em>rere o ngā uara</em>, ā, ko te hanganga hanganga te pūnaha e taea ai e ngā uara kua whakataua e te papaanga kia piri tonu kia aukati i taua rere.</p>
|
||
<p>Ka whakanoho te pepa i ngā ū ki ngā hanganga a Village ki roto i te <em>anga Tractatus</em> i whakaputa i a rātou — he hanganga ture i tūhonohono ki te wehewehenga ā-Wittgenstein o ngā mea e taea te kī / kāore e taea te kī, te maha-uara a Berlin, te whakahaere maha-pū a Ostrom, ngā mātāpono pūnaha ora a Alexander, me Te Ao Māori
|
||
ngā anga rangatiratanga raraunga taketake — ā, e kī ana ko te tūhonohono i waenga i ngā mahi a Village me te hōtaka rangahau ā-ture, ā-akoranga kei te paparanga uara, ehara i te paparanga hanganga anake.
|
||
He whakautu anō hoki ēnei e rua ki taua āwangawanga kotahi: arā, ka whakamahia te mana o te papa hei whakawā i te oranga o ngā kaiuru o te pūnaha taiao, kāore te mākete e tiaki ana i tō rātou oranga. Ko te whakautu a Village he hanganga e whakatinanahia ana ngā uara e te waehere o te papa, ehara i te mea e whakapuaki ana i roto i ngā hokohoko a te papa.</p>
|
||
<p>Ko te kaituhi he kaiwhakahaere kamupene i whakatūria e ia anake, ehara ia i te kairangahau ture. Ko te koha a tēnei pepa he mea tuhipoka, ehara i te mea ariā: e tuku ana i tētahi take kī tonu i ngā puna tuatahi hei aromātai, hei arotake, hei whakawhānui, hei whakakore rānei e te hōtaka rangahau.</p>
|
||
<hr />
|
||
<h2 id="section-1-frame-and-scope">Wāhanga 1 — Anga me te whānuitanga</h2>
|
||
<p>Te kaupapa rangahau " <em>Te Whakahaere i te Mana Pūnaha-ā-Taiao mā te Ture Kirimana me te Ture Whakataetae"</em> i te Whare Wānanga o Antwerp, Te Tari <em>Ture</em>, i whakahaerehia i raro i te rangahau matua a Jan Blockx, ā, i pūtea e te Research Foundation – Flanders, kua tūtohu, kua whakawhanake hoki i tētahi tauira ture e hāngai ana ki te pūnaha-ā-taiao mō ngā āhua motuhake o te mana e whakamahia ana e ngā papa i roto i ngā pūnaha-ā-taiao e manaaki ana rātou.<a href="#fn3" class="footnote-ref" id="fnref3" role="doc-noteref"><sup>3</sup></a> Ko te nekehanga tātari matua o te kaupapa he tiro ki te papaanga ehara i te kaiwhakahaere kotahi e whai mana mākete ana, engari hei kaiwhakahaere e whakahaere ana i ngā mahi e toru i te wā kotahi, ā, i ētahi wā ka taupatupatu: hei kaitiaki kuaha e whakatau ana i te uru ki te pūnaha taiao; hei kaihanga ture e tuhi ana i ngā ture e whakahaere ana i ngā kaiuru o roto i te pūnaha taiao; ā, hei kaiuru kirimana ki ngā whakawhitinga e whakahaerehia ana e aua ture. E mārama ana te kaituhi o tēnei pepa ki te tauira toru-mahi hei karu tātari matua o te pepa, ā, e whakaae ana ia ko te kaupapa Blockx te rangahau whakarite anga.</p>
|
||
<p>He whakaaro kē, he honohono hoki, e tūtohu ana i <em>te tika tohatoha</em> hei toronga tātaritanga: me aromatawai te oranga ka puta i tētahi pūnaha taiao, ehara i te nui katoa anake, engari me aro hoki ki te āhua o tōna tohatoha ki waenga i ngā rōpū whai pānga e hangai ana te pūnaha taiao, me te aro motuhake ki ngā rōpū kei te tū ā-hē i roto i te pūnaha taiao, ā, ko tō rātou oranga te mea tino ngoikore ki ngā utu ā-roto me ngā āheinga kirimana o te tūāpapa.<a href="#fn4" class="footnote-ref" id="fnref4" role="doc-noteref"><sup>4</sup></a>
|
||
Ehara taua tūtohu i te whakarato rongoā motuhake; e tautuhi ana i tētahi āputa i roto i ngā ture whakataetae, kirimana, me te ture kaihoko o nāianei, kāore e aro nui ana ki te tohatoha oranga ā-roto, ā, e tūtohu ana i te tika tohatoha hei kotahi o ngā whakaaro hei whakakī i taua āputa.</p>
|
||
<p>Ko te kaituhi o tēnei pepa he kaiwhakahaere kamupene kotahi-kaiwhakatū, ā, kua whakapau ia i ngā rua tau kua pahure nei ki te hanga i te tūāpapa i whakamārama ai i te Wāhanga 3 me te anga ariā i whakamārama ai i te Wāhanga 2. Kāore te kaituhi i whai whakangungu ki te ture whakataetae o te Uniana o Europi, ā, kāore ia e whakapae ana he taurite tōna ki te hōtaka rangahau i whakahuatia ake nei. He tuku tuhinga taunakitanga tēnei pepa: he tauira kotahi kua whakamātauhia, i tuhia e te kaiwhakahaere o te tūāpapa e tuhia ana, hei tuku ki te hapori mātauranga ture i runga i te whakaaro ka whakamahi te hapori i tōna ake mana ki te aromātai.</p>
|
||
<p><strong>He aha te pepa nei.</strong> He tuhinga whakamārama mō ngā oati hanganga ā-pāpori me ngā oati ture o tētahi tūāpapa; he whakapae ko ēnei oati he whakatinanatanga o tētahi tūnga ariā o mua mō te piri o ngā uara ki te āhua whakahaere;
|
||
he tāruatanga o taua tūnga ki runga i te tauira mahi-toru me te anga taurite-whakawhānui; he whakapuakitanga i ngā mea kāore anō kia whakatinanahia me ngā mea e whakawhirinaki ana ki te ngākau pono o te kaiwhakatū; he tono ki te hapori ā-ture, ā-ākonga kia aromatawai mēnā e whai hua ana te huarahi tuhinga ki te hōtaka rangahau, ā, mēnā āe, he aha.</p>
|
||
<p><strong>He aha kāore tēnei pepa.</strong> He ariā whānui mō ngā here o te tūāpapa; he kerēme kua "whakatau" e te tūāpapa te tika tohatoha; he whakapae whakahē ki ngā rangahau ture o nāianei; he rauemi hokohoko mō te tūāpapa, tōna kaiwhakahaere, me ngā hiahia arumoni e hono ana; he tono mō te whakatinanatanga ā-ture, te panoni ture rānei; he koha hoa ki te hōtaka rangahau e whakahuatia ana e ia.</p>
|
||
<p><strong>Tikanga.</strong> Ka taea te whakamana i ngā kerēme pono a te pepa mō te papa mā ngā taonga tūmatanui kua whakahuahia i te Wāhanga 8. Ko āna kerēme ariā e ū ana ki ngā tūāpapa whakaaro kua whakaputaina o te anga Tractatus<a href="#fn5" class="footnote-ref" id="fnref5" role="doc-noteref"><sup>5</sup></a><a href="#fn6" class="footnote-ref" id="fnref6" role="doc-noteref"><sup>6</sup></a>
|
||
me ngā tātaritanga mō te rereke uara me te rereke kaupapa i whakaputaina e te kaiwhakahaere i roto i te raupapa tuhinga AI Governance for Communities.<a href="#fn7" class="footnote-ref" id="fnref7" role="doc-noteref"><sup>7</sup></a><a href="#fn8" class="footnote-ref" id="fnref8" role="doc-noteref"><sup>8</sup></a>
|
||
Ki te mea i whakawhirinaki te kaituhi ki te tuhi āwhina AI, ka whakamōhiotia taua āwhina; ka mau te kaituhi i te kawenga katoa mō ia kerēme, ā, e mihi ana ia ki ngā whakatikatika.</p>
|
||
<hr />
|
||
<h2 id="section-2-values-stickiness-the-argument-structure-is-answering">Wāhanga
|
||
2 — Te piri o ngā uara: kei te whakautu te hanganga kōrero</h2>
|
||
<h3 id="the-seed-insight-and-its-intellectual-origin">2.1 Te kitenga taketake me tōna takenga hinengaro</h3>
|
||
<p>Kāore te tūnga ariā e tuhia ana e tēnei pepa i ahu mai i tētahi whakaaro kotahi anake. I puta ake i roto i te tata ki te rua tau o ngā mahi a te kaituhi i mua i te Village, e pā ana ki te āhua whakahaere me te rangatiratanga matihiko, i raro i te ingoa mahi <em>Sy.Digital</em>, i mua i te noho o te papaanga Village anō. E rua ngā tuhinga i roto i taua kohinga e whakapūmau ana i te tūnga i roto i tētahi āhua rā-tau. Ko te tuatahi, <em>ko Ngā Uara Matua me Ngā Mātāpono o Sy.Digital</em> (STR-VAL-0001, 29 o Poutū-te-rangi 2025), i whakamārama i tētahi huinga kotahi, whai hononga o ngā uara whakahaere — arā ko te rangatiratanga, te mārama, te hapori, me te whakatinanatanga whakamua i waenga i ēnei —
|
||
me tētahi anga whakahaere (STR-GOV-0002, 31 o Poutū-te-rangi 2025) i ngana ki te whakarite kia ū ngā mahi katoa a te whakahaere ki taua huinga kotahi. Ko te tuarua, <em>Agentic Organizational Structure: A New Paradigm for Digital Sovereignty</em> (STO-INN-0002, 22 o Paenga-whāwhā 2025), i tango i te hikoinga e whai ake nei. I whakapae ia, <em>"i hangaia ngā taumata whakahaere tuku iho i runga i te whakahaere mōhiotanga hei mātāpono matua whakarite"</em>, <em>"kaore te mōhiotanga e iti ana, engari ka wātea ki te katoa mā te āwhina AI, ka pakaru te ariā matua o te whakahaere taumata"</em>, ā, i tūtohu i tētahi hanganga whā-wāhanga i whakaritea ki ngā pae wā me te mauroa o ngā pārongo, kaua ki te whakahaere mōhiotanga. Ko tōna wāhanga tekau i tapaina ko <em>"Beyond Bureaucracy</em>".<a href="#fn9" class="footnote-ref" id="fnref9" role="doc-noteref"><sup>9</sup></a></p>
|
||
<p>Ko te whakarāpopototanga a te kaituhi mō te mōhiohio taketake, i tuhia i te tau i muri mai i roto i tētahi tuhi tuatahi tono pūtea kāore i tukuna i Poutū-te-rangi 2026, e pānui ana: <em>"I whakaaweawe te kaupapa e te mōhiohio ka tino pā te pānga o te AI ki ngā whakahaere i te wā poto, ā, kāore a Max Weber e whai take ana. Kāore e taea e te uara o tētahi whakahaere te whakawhirinaki ki ngā taumata o te mātauranga me ngā pūkenga."</em><a href="#fn10" class="footnote-ref" id="fnref10" role="doc-noteref"><sup>10</sup></a> Ko taua māramatanga anō tērā i whakawhanakehia e STO-INN-0002 i tētahi tau i mua, kāore i whakahuatia tika a Weber. Ko tēnei pepa te tuatahi ki te whakatakoto i te kōrero i runga i āna ake tikanga a Weber, ā, ki te whakanoho i taua kōrero ki roto i tētahi anga ture-ā-ākoranga.</p>
|
||
<p>Ko te ariā whakahaere a Max Weber, i whakamārama tino whānuitia i roto i te pukapuka i whakaputaina i muri i tōna matenga, <em>Wirtschaft und Gesellschaft</em>(1922), i whakanoho i te mana whaimana o te whakahaere ki te wehenga mātauranga ā-ture: ko te āhua pūnaha whakahaere e whakarite ana i te mātauranga motuhake ki roto i ngā taumata mana, ā, ko ngā whakataunga a aua taumata e whakamanahia ana e te mātauranga e mau ana i roto i te pūnaha. He whai hua te pūnaha whakahaere nā te mea ko te taumata teitei e tautuhi ana i te ahunga, ko ngā taumata waenga
|
||
ka whakamāori i ngā tohutohu hei tikanga, ā, ka whakatinana ngā kaimahi i ngā tikanga i raro i te tirotiro. Ka tāpiri uara ia taumata nā te mea kei ia taumata he mātauranga kāore i te taumata kei raro iho. Ko te rerekētanga o te mātauranga te mea e whakarato ana i te whakakotahitanga e whai hua ai te mana ā-taumata. Nō te kotahi rau tau, ko te āhua Weberian te tauira rangatira mō ngā whakahaere nui puta noa i te kāwanatanga, te ahumahi, te mātauranga, me ngā hanganga ā-pakihi o te ao papamahi.</p>
|
||
<p>Kua tino pakaru, i te whakamahinga tūturu, e ngā tauira reo nui kua whakangungua ki ngā tuhinga rahi-ipurangi, te kore ōritetanga o te mātauranga e whakawhirinaki ana te āhua Weberian. Ka taea e tētahi kaimahi kei te pūtake o te taumata te toro, i te wā e hiahiatia ana, ki ngā ihirangi taumata mātanga mō tētahi wāhanga i whakaritea e te taumata i mua. Ka taea e te tihi te tuhi rautaki i te tere o tētahi kaimahi matua. Kei te tere te kite a ngā papa waenga, ko tā rātou mahi he whakamāori i ngā tohutohu hei tikanga mahi, kua taea ināianei te whakakapi i te nuinga o taua mahi whakamāori mā ngā mīhini aunoa. Kāore te whakarōpūtanga ā-tāwhana o te mātauranga me ngā pūkenga, i tautuhia e Weber hei puna o te mana whakahaere ā-ture, e mahi ana ināianei i te mahi whakakotahitanga i mahia e ia i mua.</p>
|
||
<p>Me whai pūnaha whakakapi hei whakakapi i tēnei. Ko ngā mea i kīia e ngā whakahaere tuku iho hei whakakapi i tēnei — arā ngā uara, te mīhana, te kaupapa, te ahurea — kua hinga i ngā wā katoa. Ka rere ngā uara kua whakataua i raro i ngā panonitanga kaimahi, te pēhanga mākete, te tārite whakataetae, me te pakaru ā-roa e puta ana ina kāore he tangata e aroturuki ana i te tawhiti i waenga i ngā kōrero a te whakahaere mō tōna take me āna mahi. He tino mōhiotia tēnei āhua hē i ngā tikanga whakahaere ā-tari kia riro hei kōrero whakataukī: <em>"i te mutunga ka riro rātou hei mea i whakaritea e rātou hei whakakapi."</em> Ko ngā tātaritanga kua whakaputaina e Village anō e tuhi ana i tēnei āhua hē i raro <em>i</em> ngā upoko <em>ingoa He Hē i te Mīhana nā te Whakamahi Hangarau</em><a href="#fn11" class="footnote-ref" id="fnref11" role="doc-noteref"><sup>11</sup></a> me <em>Te Ārai i te Haere Pararē ki ngā Tikanga o te Ipurangi ā-Ao</em>,<a href="#fn12" class="footnote-ref" id="fnref12" role="doc-noteref"><sup>12</sup></a> me kimi taua kitenga anō i ia take: ka ngaro ngā uara kua whakataua i raro i ngā pēhanga hangarau me te mākete, mēnā kāore he tikanga hei pupuri i a rātou. Kāore te ariā a Weber e whakarato i taua tikanga; kāore i hiahiatia, nā te mea i whakaratohia e te taumata mātauranga. I te āhuatanga i muri i te taumata mātauranga, me whai he whakakapi.</p>
|
||
<h3 id="what-values-stickiness-means-and-the-pivot-from-monolithic-to-plural-values">2.2
|
||
He aha te tikanga o te "manawaroa o ngā uara", me te hurihanga mai i te pūnaha kotahi ki ngā pūnaha maha o ngā uara</h3>
|
||
<p>Ka whakamahi tēnei pepa i <em>te kupu 'whakapiri uara'</em> hei ingoa mō te āhuatanga kei tētahi whakahaere ina ārai ā-hanganga āna uara kua whakapuaki i te huringa. He whakapiri uara tō tētahi whakahaere mēnā ko ngā tikanga e whakamahia ana e ia ki te whakarite mahi, ki te whakatau i ngā taupatupatu, me te whakahaepapa i ngā kaiuru, e herea ana ā-hanganga ki āna uara kua whakapuaki, kia pērā ai, me pakaru te hanganga kia wehe atu i aua uara kua whakapuaki, kaua ko te whakamārama anō i tētahi tuhinga kaupapa here. Ehara te kerēme i te mea ahurea — ehara i te mea e pā ana ki ngā mea e whakapono ana ngā mema o te whakahaere — engari he mea hanganga: e pā ana ki ngā mea e māmā, e uaua, e kore rānei e taea e te hanganga o te whakahaere.</p>
|
||
<p>Ehara te ariā nei i te mea whakawhē i te wā ka whakapuakina, ā, nō te kitenga kāore te nuinga o ngā tūāpapa o nāianei e whai ana i tēnei āhuatanga, ka puta ai tōna kaha. He tūāpapa e noho ana ōna uara ki roto i tētahi tuhinga hokohoko, tētahi waehere whanonga, tētahi tauākī mīhana kua whakaputaina — ā, i taua wā ka whakamanahia e tōna waehere ngā mea katoa e tino pai ana mō te whai wāhi, te whiwhinga moni, te tipu rānei — kāore he piringa uara. Ka taea e ngā uara kua whakatauhia te rere i ngā wā ka kore e hāngai ki ngā pakihi, ā, kāore e kitea e ngā kaiuru taua rere kia tīmata kē te mate e tautuhia ana e te hōtaka rangahau.</p>
|
||
<p><strong>Te huringa mai i ngā uara kotahi-nui ki ngā uara maha.</strong> Ko ngā mahi o mua a te kaituhi i aro ki te ū o ngā uara i roto i tētahi anga ariā rerekē. I ngana ngā tuhinga whakahaere a Sy.Digital o Maehe–Aperira 2025 i whakahuatia ake nei ki te whakarite i tētahi huinga uara whakahaere kotahi, whai hononga, kia kore ai e rere mā te whakamahi i tētahi <em>anga whakatikatika uara</em> — arā, he aratohu i tāpiri i tētahi huinga <em>uara</em> kotahi ki ngā tohu ka kitea puta noa i ngā mahi whakahaere, kia mau tonu ai tētahi anga uara kotahi i te wā. Ko te māramatanga kei muri i taua anga he mea noa i ngā tikanga whakahaere ā-tari o te wā whakamutunga o te ao hou, ā, e hāngai ana ki tētahi tātaritanga kua whakawhanakehia puta noa i tētahi kohinga nui o ngā rangahau: arā, ko te rere haere ā-ahurea, ā-tari hoki, mai i ngā anga uara ā-hapori ki ngā anga uara takitahi i roto i ngā rua rau tau kua pahure — ko tā Alasdair MacIntyre e kī ana, ko te wehenga o te kōrero matatika i raro i ngā āhuatanga o te wā whakamutunga o te ao hou,<a href="#fn13" class="footnote-ref" id="fnref13" role="doc-noteref"><sup>13</sup></a> ko tā Charles Taylor e tautuhi ana he atomism hei āhuatanga ahurea, ehara i te mea taiao,<a href="#fn14" class="footnote-ref" id="fnref14" role="doc-noteref"><sup>14</sup></a> te mea i tuhia e Robert Bellah me ōna hoa mahi hei taumahatanga i waenga i te takitahi me te hapori i roto i ngā hapori o te mutunga o te wā hou,<a href="#fn15" class="footnote-ref" id="fnref15" role="doc-noteref"><sup>15</sup></a> te mea e whakaatu ana a Robert Putnam mā te rangahau tūturu hei hekenga o te rawa ā-hapori,<a href="#fn16" class="footnote-ref" id="fnref16" role="doc-noteref"><sup>16</sup></a> te mea e whakamārama ana a Michael Sandel hei te whakakī a te pūnaha tōrangapū i ngā rawa ā-hapori tūturu,<a href="#fn17" class="footnote-ref" id="fnref17" role="doc-noteref"><sup>17</sup></a> me ngā hua ā-ōhanga e hāngai ana ki ngā mahi a Thomas Piketty mō te whakakotahitanga pūtea mō te wā-roa<a href="#fn18" class="footnote-ref" id="fnref18" role="doc-noteref"><sup>18</sup></a> — kua puta he āhuatanga i roto i te
|
||
e uaua haere ana te tiaki i ngā mana me ngā hiahia o ngā hapori, he rerekē ki ngā mana me ngā hiahia o ngā kaiuru takitahi whai rawa rawa, mā ngā tikanga mākete, mā ngā kirimana rānei anake. Kāore te kaituhi e ngana ki te whakawā i taua tautohetohe rangahau nui. Ka whakamahia tēnei pepa hei horopaki mō tētahi kitenga whaiti ake: i ngana ngā mahi tuatahi a Sy.Digital ki te whakautu ki tēnei āhuatanga mā te pupuri i tētahi huinga uara whakahaere <em>kotahi</em>kia tū pakari, kia kore ai e rereke, me te mea ko te whakautu tika ki te ngaronga o ngā uara ko te whakarite pai ake ki tētahi anga kotahi.</p>
|
||
<p><strong>Te mōhiotanga i waenganui i te whanaketanga. Ko</strong> te mōhiotanga matua i whakahou i te anga Tractatus i te mutunga, ko te mea i hē te urupare anga kotahi. Ko te kerēme hōhonu ake — i ahu mai i te whakapuakitanga pakeke a Isaiah Berlin mō te maha o ngā uara, ā, i tino mārama i tana kauhau o te tau 1988, <em>The Pursuit of the Ideal</em><a href="#fn19" class="footnote-ref" id="fnref19" role="doc-noteref"><sup>19</sup></a> — arā, ehara te maha o ngā uara tūturu a te tangata i te ārai ki tētahi pūnaha uara e hono ana, engari he āhuatanga o te oranga tangata. Ko te tirohanga a Berlin, i whakawhanakehia puta noa <em>i ngā Tuhinga Ewhā mō te Rangatiratanga</em><a href="#fn20" class="footnote-ref" id="fnref20" role="doc-noteref"><sup>20</sup></a> ā, i whakapūmauhia anō i te tuhinga whakamutunga, ko te rapunga mō tētahi pūnaha uara kotahi, e tau ana, he hē ā-arotau (nā te mea kāore ētahi painga tūturu e taea te whakataurite) ā, he mōrearea ā-hītori (nā te mea ka huri ngā pūnaha uara kotahi ki te whakahau, i raro i te pēhanga). Ko te rangahau whakamārama a John Gray mō Berlin e whakawhanake ana i tēnei panui: kāore te maha-āhua mō Berlin he relativism, kāore hoki he kōwhiringa tuarua pai ki te rapunga i tētahi anga matatika kotahi, engari ko te āhuatanga e taea ai te oranga tangata tūturu.<a href="#fn21" class="footnote-ref" id="fnref21" role="doc-noteref"><sup>21</sup></a> I tēnei tirohanga, ehara ngā uara maha i te āhuatanga hei whakauru noa i roto i tētahi whakahaere i hangaia mō tētahi atu mea. Ko rātou te tūāpapa o ngā āheinga o te whakahaere.</p>
|
||
<p>Ko te hua whaihua mō te anga Tractatus, kāore i taea te whakapūmau i ngā uara mā te pupuri i tētahi huinga uara kotahi kia tū pakari. Me whakatutuki tēnei mā te pupuri i ngā uara maha kia tuwhera — mā te hanganga e ārai ai i te papanga kia kaua e whakakotahi i te maha ki tētahi taumata kotahi, ahakoa mā te whakapai ake i te whai wāhi, te whakakotahitanga o ngā tikanga, te pēhanga rānei kua kohia mai i te tārite whakataetae. I huri te mahi hanganga i te pātai mai i <em>te "me pēhea e whakakīkī ai i ā mātou uara?"</em> ki <em>te "me pēhea e mau tonu ai ngā uara maha kia tū motuhake i ngā wā katoa?"</em> E whakamārama ana te Wāhanga 2.3 i te urupare a te anga Tractatus ki te raru kua whakahōu, ā, e whakamārama ana te Wāhanga 2.4 i te hanganga ture toru-āputa e whakatinanahia ai taua urupare.</p>
|
||
<h3 id="the-tractatus-framework-as-values-stickiness-engineered">2.3
|
||
Te anga Tractatus hei hangarau whakapūmau i ngā uara</h3>
|
||
<p>Ka whakatinanahia te piri o ngā uara o Village mā tētahi hanganga ture e kīia nei ko te <em>anga Tractatus</em>. Ko te ingoa nei i whiriwhiria kia whakahua i <em>te Tractatus Logico-Philosophicus</em> (1921) a Wittgenstein. Kua tuhia te anga nei ki ngā rauemi whakaaro i whakaputaina e te kaiwhakahaere,<a href="#fn22" class="footnote-ref" id="fnref22" role="doc-noteref"><sup>22</sup></a><a href="#fn23" class="footnote-ref" id="fnref23" role="doc-noteref"><sup>23</sup></a> me ōna tūāpapa arorangi i tangohia mai i ngā tikanga e rima kua wehea e tētahi rautau me tētahi haurua-ao: te wehenga o ngā mea e taea te kī / kāore e taea te kī mai i
|
||
Wittgenstein, te kanorau uara o Isaiah Berlin, te rangahau whakahaere-pokapū maha me ngā rawa tūmatanui a Elinor Ostrom, te mahi reo tauira pūnaha ora a Christopher Alexander, me ngā anga rangatiratanga raraunga Māori i whakapuaki a Te Mana Raraunga me te Kotahitanga Raraunga Taketake o te Ao.</p>
|
||
<p><strong>Nō Wittgenstein: te rohe mātauranga.</strong>
|
||
Te Tūtohunga 7 o te <em>Tractatus Logico-Philosophicus</em> —
|
||
<em> "Ki ngā mea kāore e taea te kōrero, me noho puku"</em> — ehara i te
|
||
tohutohu kia hinga. He ū ki te mātauranga: ka taea te whakarōpū i ētahi mea, ā, kāore e taea ētahi, ā, mā te whakaraerae i ēnei e rua ka puta he
|
||
kōrero pōrangi. Ka whakawhāngai te anga o te Tractatus i tēnei ū ki ngā hanganga. Ko ngā whakapainga hangarau, te taurite tauira, te tiki pārongo, te ine — he wāhanga ēnei nō te ao ka taea te kōrero, ā, ka whakaaetia kia mahi motuhake ngā pūnaha AI o te tūāpapa i roto i taua wāhanga. Ngā taumata uara, ngā kawa ahurea, te tukanga tangi, te aronga rautaki, te whakatau i ngā painga kāore e taea te whakataurite — he mea nō te ao kāore e taea te kī, ā, kāore ngā pūnaha AI o te tūāpapa e whakaaetia kia mahi motuhake ki ēnei.
|
||
Ka whakatinanahia te rohe ehara mā ngā tuhinga kaupapa here, engari mā te waehere: he ratonga
|
||
BoundaryEnforcer e whakarōpū ana i ia momo whakatau, ā, ka aukati
|
||
i te AI kia kaua e mahi motuhake ki ngā mea katoa kei waho atu i te rohe
|
||
hangarau.<a href="#fn24" class="footnote-ref" id="fnref24" role="doc-noteref"><sup>24</sup></a></p>
|
||
<p><strong>Mai i Berlin: te maha o ngā uara hei tikanga o te oranga tangata.</strong> Ko te whakapae matua a Isaiah Berlin, i whakawhanakehia puta noa i <em>ngā Two Concepts of Liberty</em> (1958), <em>Four Essays on
|
||
Te Rangatiratanga</em> (1969), ā, i whakahuatia anō i te tino mārama i roto i <em>Te Whai i te Tino Whakaaro</em> (1988), ko te whakapae matua a Isaiah Berlin, i whakawhanakehia puta noa i ngā tuhinga Two Concepts of Liberty (1958), Four Essays on 25<a href="#fn25" class="footnote-ref" id="fnref25" role="doc-noteref"><sup>25</sup></a><a href="#fn26" class="footnote-ref" id="fnref26" role="doc-noteref"><sup>26</sup></a> E ai ki tā te kaituhi e mārama ana ki a Berlin, ā, e ai ki te whakawhanaketanga o te panui i roto i te rangahau whakamārama a John Gray,<a href="#fn27" class="footnote-ref" id="fnref27" role="doc-noteref"><sup>27</sup></a> Ehara te maha o ngā uara i te whanautanga. Ehara hoki i te whakaaetanga tuarua i puta i te wā ka uaua te whai anga whakakotahi. Koinei te āhuatanga ā-iwi tangata e mārama ai ngā kōwhiringa e hanga ana i te oranga tangata kia mōhiotia hei tangata, i te tuatahi. Ehara i te mea ka whakatau kōwhiringa tērā mea, i te āhua e whakatau ana te tangata; kāore hoki he oranga e kore e puta he whakawhitinga tūturu i waenga i ngā painga, ā, kāore e taea te tautuhi he oranga tangata tērā. Ko ngā uara maha, i tēnei panui, ko te mea e pupuri ana i te tangata kia noho hei tangata.</p>
|
||
<p>He mea ohorere te tohu mō te whakahaere AI. <em>Kāore he mahi whai take e whakatau i ngā taupatupatu i waenga i ngā uara kāore e taea te whakataurite.</em> Ehara i te mea noa te pūnaha e kī ana ka "whakapai" i ngā uara pēnei – kei te whakauru ia i tētahi taumata huna, ā, ka anga taua taumata huna ki te mea māmā rawa ki te ine. Ka whakawhāngai te anga Tractatus i te ū a Berlin i roto i ngā āhua hanganga motuhake e toru. Tuatahi, e mōhio ana ia ki ngā anga matatika e ono, he tino rerekē, kāore e taea te whakaiti — arā, te anga matatika ā-ture (deontological), te anga matatika hua (consequentialist), te anga matatika ā-āhuatanga (virtue), te anga matatika tiaki (care), te anga matatika hapori (communitarian), me te anga matatika hononga taketake (indigenous relational) — ā, kāore ia e whakatau i ngā taupatupatu i waenga i ēnei mā te whakamahi i ngā tauanga rorohiko, engari ka whakaatu ia i ia taupatupatu ki tētahi kaiwhakatau tangata, me tētahi pūrongo mārama mō ngā mea ka tūtohu ia anga, me ngā mea ka whakakorehia e ia kōwhiringa.<a href="#fn28" class="footnote-ref" id="fnref28" role="doc-noteref"><sup>28</sup></a> Tuarua, ka whakamahi ia i ngā kawenga taunakitanga kore-ōrite mō ngā panonitanga kua utaina ki ngā uara: he panonitanga e whakakaha ana i tētahi pae haumaru, e hiahiatia ana he 60% noa iho o te māia, engari he panonitanga e whakangāwari ana i tētahi pae, me 85% o te māia, nā te mea kāore ngā hua o te hē e ōrite ana puta noa i ngā āhuatanga uara, ā, he nui ake ngā utu o ngā hē whakakahore i ngā hē whakapae i te wā e pā ana ngā uara.<a href="#fn29" class="footnote-ref" id="fnref29" role="doc-noteref"><sup>29</sup></a> Tuatoru, ā, ko te mea nui rawa atu mō te panui i muri i te hurihanga i whakarāpopototia i te Wāhanga 2.2, ka whakaarohia e ia te tiaki i te kanorau uara hei āhuatanga kore-huringa o te Papanga Tuatahi — kāore e whakaaetia kia whakakotahitia e te tūāpapa te kanorau ki tētahi taumata kotahi mā ngā tikanga katoa, tae atu ki ngā tikanga huarahi-kore o te whakapai ake kia piki ake te whai wāhi, te moni whiwhi, ngā ine tipu rānei, ā, mā ēnei ka mahia te whakakotahitanga i te wā roa, me te kore e mōhiotia.</p>
|
||
<p><strong>Nō Ostrom: te whakahaere pokapū maha me ngā umanga whakauru.</strong> Ko ngā rangahau a Elinor Ostrom i toa ai i te Tohu Nobel, i roto i <em>te pukapuka Governing the Commons</em> (1990), i whakaatu i te whai hua o te whakahaere a ngā hapori i ngā rauemi tiritahi mā te mana whakahaere pokapū maha — arā, he maha ngā pokapū mana motuhake e mahi ana, kāore i raro i tētahi mana taumata, me ngā rohe mārama, ngā whakaritenga kōwhiringa ā-rōpū, te aroturuki, ngā whiu ā-taumata, te whakatau tautohetohe, me ngā umanga whakauru.<a href="#fn30" class="footnote-ref" id="fnref30" role="doc-noteref"><sup>30</sup></a> Ka whakawhāngai te anga Tractatus i tēnei ū ki te hanga i te kāwanatanga o Village hei <em>hanganga ture ā-papa e toru</em>, ā, kei roto i tēnei: ngā mātāpono whānui o te taumata tūāpapa, ngā ture ā-hapori o te taumata kaipāmu, me ngā manakohanga whaiaro o te taumata mema; ka whakahaere ia taumata i raro i te mana kua tautuhia mārika, ā, ka whakauru ki ētahi atu, kāore e whakaiti, kāore hoki e muku i ngā papa kei raro. Ka tuhi taipitopito i te hanganga te Wāhanga 2.4.</p>
|
||
<p><strong>Nō Alexander: te pakari hanganga hei uara
|
||
pono.</strong> Ko ngā mahi a Christopher Alexander mō ngā reo tauira
|
||
me te ariā hoahoanga (<em>A Pattern Language</em>,
|
||
1977; <em>The Nature of Order</em>, 2002–2004) e kī ana ka whakaatu ngā pūnaha ora
|
||
i ngā āhuatanga hanganga e puta ake ana i te aro ki
|
||
te hononga o ngā wāhanga ki te katoa, ā, kāore ēnei āhuatanga e taea te
|
||
whakatutuki mā te whakamahere i runga iho.<a href="#fn31" class="footnote-ref" id="fnref31" role="doc-noteref"><sup>31</sup></a> E rima o ngā mātāpono a Alexander kua whakaurua ki roto i te anga Tractatus hei ture ingoa: <em>Hononga Hōhonu</em> (ka whakakotahi ngā wāhanga mā te whakau ā-tōrite, ehara i te whakaaetanga takitahi), <em>Whakarerekētanga e Tiaki ana i te Hanganga</em> (ka tiakina e ngā panonitanga te hanganga matua), <em>Ngā Taumata Hei Kōwhiringa i Ngā Rohe</em> (ka whakahaere ngā pūnaha ora i runga i ngā taumata kaha, ehara i ngā pana rua), <em>Ora
|
||
Tukanga</em> (ka whanake te anga i ngā wheako whakahaere, ehara i te whakaritenga kua whakaritea i mua), me
|
||
<em> Kāore i te Motuhake</em> (kei roto i te hanganga te whakahaere, ehara i te mea kua tāpirihia hei whakaaro whakamutunga).<a href="#fn32" class="footnote-ref" id="fnref32" role="doc-noteref"><sup>32</sup></a> Ko te mea whakamutunga o ēnei he tautoko i te kōrero mō te piri o ngā uara. Ka taea te karo i te whakahaere kua tāpirihia i raro i te pēhanga; kāore e taea te karo i te whakahaere kua whakaurua, nā te mea ko te hanganga e whakahaerehia ana te tūāpapa, koia anō te whakahaere. He kī tēnei mō te piri o ngā uara i whakatauhia hei mātāpono hoahoanga.</p>
|
||
<p><strong>Mai i Te Ao Māori: kaitiakitanga me te rangatiratanga.</strong> Ngā anga rangatiratanga raraunga taketake, otirā ngā mātāpono o Te Mana Raraunga me ngā Mātāpono CARE mō te Whakahaere Raraunga Taketake,<a href="#fn33" class="footnote-ref" id="fnref33" role="doc-noteref"><sup>33</sup></a><a href="#fn34" class="footnote-ref" id="fnref34" role="doc-noteref"><sup>34</sup></a> e whakarato ana i tētahi pūrongo whānui mō te hononga i waenga i ngā raraunga, te hapori, me te mana whakahaere, ā, kāore ēnei mea e whakaratoa ana e ērā atu tikanga e whā i a rātou anake. Ko ngā raraunga mō tētahi hapori, nō taua hapori — ehara i te mea nō tētahi papa, nō tētahi kairangahau, nō tētahi kāwanatanga. Ka whakatinana te hapori i te rangatiratanga (te mana motuhake) ki āna ake raraunga; ka whakatinana te papa i te kaitiakitanga (te tiakitanga) — he herenga whakawhirinaki ki te tiaki, ehara i te mea ki te rangatira.<a href="#fn35" class="footnote-ref" id="fnref35" role="doc-noteref"><sup>35</sup></a> Ka whakawhāngai tēnei oati ki te anga o te Tractatus i runga i te hanganga: ko te wehewehe kiritaki, ko te mana whakahaere ā-hapori, me te mana manaaki motuhake i runga i ngā hanganga kei waho o te mana whakahaere o Amerika, ehara i ngā kōwhiringa hangarau e hāngai noa ana ki te rangatiratanga raraunga taketake. He whakatinanatanga ēnei o te rangatiratanga hei āhuatanga hoahoa kāore e huri.</p>
|
||
<h3 id="the-three-layer-constitutional-architecture">2.4 Te hanganga ture ā-papa e toru</h3>
|
||
<p>Ka whakatinanahia te anga Tractatus i Village mā te hanganga ture ā-papa e toru, ā, i roto i tēnei hanganga, ka herea ia papa ki te papa kei runga ake, ā, ka here hoki i te papa kei raro ake.<a href="#fn36" class="footnote-ref" id="fnref36" role="doc-noteref"><sup>36</sup></a></p>
|
||
<p><strong>Papanga 1 — Ngā mātāpono tūāpapa whānui (kāore e taea te whakarerekē).</strong> Kua tuhia pakari ētahi here, ā, kāore e taea e tētahi kaipā, kaiwhakahaere, kaiwhakamahi rānei te whakakore. Kei roto i ēnei ko te wehewehe raraunga kaipā e whakatinanahia ana i te papanga uru raraunga; te tika o ia mema ki te wehe me āna raraunga i ngā wā katoa; ngā whakaritenga whakaaetanga mō te whakamahi raraunga; kāore he taumata uara i whakahauhia puta noa i te
|
||
hapori; me te mātāpono o te Kore-Wehewehenga anō — kei roto i te hanganga te whakahaere, ehara i te mea ka whakamahia hei tātari. Ehara ēnei i ngā kaupapa here ka taea te whakarerekē mā tētahi tukanga whakahaere. He here hanganga ēnei e whakarite ana kia kore rawa e taea, i runga i te hanganga, ētahi momo takahi ture.</p>
|
||
<p><strong>Papanga 2 — Ngā mātāpono ture matua o te Kaihiri (ka taea te whakarite i roto i te Papanga 1).</strong> Ka tautuhi ia Kāinga i tōna ake ture matua i roto i ngā here i whakatūria e te Papanga 1: tōna āhua reo me tōna momo whakawhitiwhiti kōrero, ōna paerewa whakahaere ihirangi, tōna tauira whakatau (whakaaetanga whānui, nuinga, whakawhiwhia), tōna tūmataitinga me tōna mārama
|
||
ngā tautuhinga, ōna kawa ahurea, ōna here āwhina AI. E whakakī ana tēnei paparanga i te maha o ngā uara o Berlin i roto i te mahi: he tika ā rerekētanga uara o ngā hapori rerekē, ā, ka whakaae te papanga ki taua kanorau, kaua ki te whakahau i te kotahitanga. He kāinga whānau, he kāinga tiaki taiao e whakarato ana i ngā momo hapori rerekē, ā, he rerekē tō rātou hanganga nā te mea he rerekē ā rātou uara. Kāore te tūāpapa e whakaaro ana he hapa tēnei rerekētanga kia whakatikahia; engari, e whakaarohia ana hei tohatoha matua o te mana i roto i te pūnaha.</p>
|
||
<p><strong>Papanga 3 — Ngā manakohanga whaiaro o te mema (tāngata takitahi).</strong> Ka whakarite ia mema i āna ake manakohanga i roto i ngā here o te ture o tōna hapori: te auau o ngā whakamōhiotanga, ngā manakohanga reo, ngā taumata āwhina AI, ngā tautuhinga taunoa mō te tūmataitinga o āna ake ihirangi. Ka whakawhiwhia ngā manakohanga o te Papanga 3 ki ngā paerewa hapori o te Papanga 2, ā, ka whakawhiwhia ēnei ki ngā mātāpono whānui o te Papanga 1. Ka whakaae hoki te Papanga 3 ki tētahi pūnaha kua tuhia o ngā tikanga mātauranga e tekau mā toru (Simone Weil mō te aro, te Stoicism, te Tikanga Manaaki, te Confucian, te Pūtama, te Ubuntu, te Hūrae, te Īlama, te Māori, me ētahi atu) e ārahi ana <em>i te āhua</em> me te tuku o te āwhina AI, me te kore e whakakore i ngā tiaki hanganga o ngā Papanga 1 me te 2.<a href="#fn37" class="footnote-ref" id="fnref37" role="doc-noteref"><sup>37</sup></a></p>
|
||
<p>Ka whakatinana te hanganga i te pūmau o ngā uara. He pēhanga e whakaputa ana i te rere — he akiaki ā-hokohoko kia whakaitia te tūmataitinga, he panoni kaimahi e whakakapi ana i te kaiwhakatū ki tētahi kaiwhakakapi kua whakapaingia mō te whaiwhai, he tārua whakataetae e pana ana i te tūāpapa ki ngā taupānga taunoa o Silicon Valley — kāore e taea e ia te whakapuaki i a ia hei panoni kaupapa here e waiho ana te waehere kāore i pa. Hei rere, me whakarerekē e te tūāpapa te Papanga 1, ā, kua tuhi-mārō te Papanga 1. He toru ngā kōwhiringa ā tētahi tūāpapa e rapu ana ki te rere i āna oati: whakarerekē i te waehere, wehe i te waehere kia whakahaere i tētahi tūāpapa kē, rānei whakaae ki te here.
|
||
Ko te tuatahi ka kitea e te katoa; ko te tuarua he putanga; ko te tuatoru te hua e hiahiatia ana. Ehara i te mea ka whakamana te hanganga kia kore rawa e taea te rere. Ka whakaatu ia i te rere kia kitea, kia utu nui, kia taea te whai i ngā huarahi — koinei te mea nui rawa ka taea e tētahi oati hanganga.</p>
|
||
<h3 id="why-this-matters-for-the-research-programme">2.5 He aha te take o tēnei mō te hōtaka rangahau</h3>
|
||
<p>Ka tautuhi te hōtaka rangahau a Blockx i te mate ā-pāpāpori e puta ake ana ina whakamahia te mana o te tūāpapa hei whakatumatuma i ngā hiahia o ngā kaiuru o te pūnaha taiao kāore he ārai mākete hei tiaki i a rātou. Ko tōna tauira toru-mahi he taputapu hei kimi <em>i te wāhi</em> e whakaputahia ana te mate: i te mahi kaitiaki kuaha (te tango rawa
|
||
te utu, te here-roto), i te mahi ā-ture (te tuhi ture ā-tahi me te kore reo a ngā kaiuru), i te mahi kaiwhakahaere kirimana (te pakanga painga hei rōpū me te kaiwhakarite ture). Ko te toronga ōritenga-whakawhānui a Li e pātai ana mō te tohatoha oranga ka puta, ā, e tūtohu ana i tētahi whakaaro tāpiri hei whakaaro mō te tātaritanga aukati-whakataetae.</p>
|
||
<p>Ko te kerēme o tēnei pepa, ko te mate e tautuhia ana e ēnei tātaritanga hei <em>hua e taea te matapae i te rere o ngā uara i roto i tētahi āhua whakahaere i muri i a Weber</em>. Ko ngā mahi e toru ngā wāhi e puta ai te rere; ko te kore ōritetanga tohatoha te āhuatanga e whakaputaina ana e te rere. Kei te whakawhanake te hōtaka rangahau i tētahi urupare tātaritanga. Kei te whakawhanake a Village i tētahi urupare hoahoanga. E tokorua ngā kaupapa e whai ana i taua āwangawanga kotahi — me herea te mana o te papaanga e ngā uara e whakawhānui ake ana i te whai hua o te mākete — ā, kei te whakawhanake rātou i ngā tikanga rerekē mō taua here. Kei te paparanga uara te whakakotahitanga, ehara i te paparanga hanganga anake. Ko ngā whakaritenga hanganga e tuhia ana e ngā Wāhanga 3 (te tūāpapa) me te 4 (te paparanga AI), me ngā tāruatanga i ngā Wāhanga 6 me te 7, me ngā paearu arotake i te Wāhanga 8, ehara i te kaupapa matua o te pepa. Ko ēnei te whakatinanatanga o te kaupapa matua. Ko te kaupapa matua, ka taea te hanga i te pūnaha e mau ana i ngā uara hei hoahoanga, ko te anga Tractatus a Village tētahi o ēnei hoahoanga, ā, i te taumata hapori iti iho i te Big-Tech, ka taea te arotake i te hoahoanga mā ngā taonga pūtake tuatahi, me te kore e whakapuaki e te papaanga ngā pārongo tauhokohoko tūmataiti.</p>
|
||
<hr />
|
||
<h2 id="section-3-village-as-the-case">Wāhanga 3 — Village hei take</h2>
|
||
<p>E tuhi ana tēnei wāhanga i te whānuitanga, te rahi, me ngā ū ki te hanganga o te tūāpapa, me te taipitopito e hiahiatia ana e te kaipānui kia aromātai i te tauira mahi. Ko ngā ū e whakamārama ana i konei he whakatinanatanga o te anga Tractatus nō Wāhanga 2. Ka taea te whakamana i ia mea mā ngā taonga tūmatanui i whakahuatia i Wāhanga 8.</p>
|
||
<h3 id="scale-scope-and-stage">3.1 Rahi, whānuitanga, me te wāhanga</h3>
|
||
<p>Ka whakarato a Village i ngā ratonga ki tētahi hunga whakarongo iti iho i te hunga nui o te hangarau matua, mā te hoahoa. Ka herea ia hapori kia kaua e neke atu i te 200 mema e te taumata hanganga; ko te whirihoranga tīmatanga he 25 mema, ā, mehemea ka piki ki te 200, me whai ohaurunga tāpiri motuhake. Ka ārahina ngā hapori e neke atu ana i te 200 mema ki te kotahitanga ā-taha-rua me ētahi atu Village, kaua ki te tipu mutunga kore i roto i tētahi kaipā.<a href="#fn38" class="footnote-ref" id="fnref38" role="doc-noteref"><sup>38</sup></a> Kāore tēnei pepa e whakapae mō te whai wāhi o Village ki ngā taumata papanga nui ake i te taumata rōpū 200 mema ia hapori; he tauira mahi tēnei i te taumata hapori, ehara i te taumata papanga i te aronga o ngā Kamupene Hangarau Nui. Ko te here 200 mema he ū ki ngā uara: kāore e taea e te tūāpapa te noho hei pokapū mō tētahi whatunga nui, nā te mea kāore ia e whakaae ā-hanganga kia whakawhānui i tētahi hapori kotahi kia whakawhiti i taua taumata, ā, kāore hoki e wātea ki a Village ngā pēhanga o te tipu nui e akiaki ana i ngā tūāpapa nui ake ki ngā tikanga tangohanga rawa.</p>
|
||
<p>E tautoko ana te tūāpapa i ngā momo hua tekau mā rua i tēnei wā — hapori, whānau, whakahaere, komiti, mema, pakihi, epikopā, kaikawe waka, tiaki taiao, diaspora, me ngā karapu — ā, ka whakarerekē ia momo i te pukapuka kupu atanga, ngā hanganga whakahaere taunoa, me te aro ki ngā āhuatanga mā te pūnaha kupu e whakahaere ana i runga i tētahi pūtake waehere kotahi. Ko te tikanga mō tētahi tātaritanga uara, ko ngā kawenata tohatoha a Village ka mahia i te paparanga hanganga, ehara i ia hua. Ka whakawhiwhia te kāinga whānau me te kāinga tiaki taiao ki ngā āhuatanga kore-huringa o te Papanga 1, ki te kotahi kawenata utu papatahi, me te kotahi here ā-ture ā-roto. Kei te Papanga 2 te kanorau.</p>
|
||
<p>Ko My Digital Sovereignty Ltd te kamupene whakahaere, he kamupene tūmataiti herea o Aotearoa nō tētahi kaiwhakatū kotahi. He 74 ngā tau o te kaiwhakatū, ā, kua whakapuaki ia ki te marea he ngoikoretanga hanganga tēnei, ā, ko te Pūtea Arohaehae kua whakamaheretia e te kamupene — kua ingoa ā-wā poto <em>ko Te Puna Rangatiratanga</em> (The Sovereignty Foundation) — hei whakatika i tēnei. Kua whakapuaki te āwhina AI (Claude, nō Anthropic) hei wāhanga o te āheinga whakahaere a te kamupene, ā, kua tuhia ki te whārangi <em>'Mō mātou'</em> o te kamupene.</p>
|
||
<h3 id="architectural-commitments">3.2 Ngā oati hanganga</h3>
|
||
<p>Ka taea te whakamana i ia o ngā oati kua whakahuatia i konei mā ngā taonga tūmatanui kua tohua. Ka whakamana te ripanga arotake hanganga i te Wāhanga 8 i te tikanga whakamana.</p>
|
||
<p><strong>Wehewehenga hanganga o ngā kaiwhakamahi.</strong> Ia Village e wehewehea ana ā-hanganga i ia Village kē atu. Ka whakatinanahia te wehewehenga i te paparanga uru raraunga mā tētahi mono tātari kaiwhakamahi e whakamahia aunoa ana ki ia pātai pātengi raraunga. Ka whakahēhia ngā pātai whakawhiti-kaiwhakamahi hei tūāpapa hoahoa, ā, ka whakatinanahia tēnei whakahē i roto i te ara waehere, ehara i te mea i roto i ngā kaupapa here anake. He mātāpono whānui o te Papanga 1 tēnei, ā, ehara i te āhuatanga ka taea te whakaweto e tētahi kaiwhakahaere, e tētahi rangatira ā muri ake rānei, me te kore he panoni waehere e kitea ana i te putunga tūmatanui.</p>
|
||
<p><strong>He utu papatahi mō ia hapori, kāore he utu tangohanga mō ia tūru.</strong> Ka utua e Village he utu papatahi mō ia hapori, kaua mō ia mema, ā, he hōtaka whakatū e tuku ana i tētahi hekenga reiti 50% mō ake tonu atu ki ngā hapori tuatahi, ā, kua herea ki te kirimana kia kaua e piki ake. Kāore he utu mō ia tūru, kāore he utu mō ia karere, ā, kāore he taumata utu e huna ana i muri i te tatauranga mema i raro i te taumata hoahoa. Nō reira, ko te hiahia arumoni o te tūāpapa kei te pupuri mema i te taumata hapori, ehara i te tango painga i te tipu o roto i te pūnaha ora. Ko te tango i te akiaki a te kaitiaki-kuaha kia tango painga i te tipu he oati ki te ū ki ngā uara, e whakapuaki ana mā te hanganga utu.</p>
|
||
<p><strong>Herenga mema mā te hoahoa; kotahitanga hei whānuitanga.</strong>
|
||
Ka tipu ngā hapori ki te 200 mema mā ngā tāpiritanga, ā, i tua atu i tērā, ka puta te whakawhānuitanga mā te kotahitanga, ehara i te tipu kotahi-nui. He kōwhiringa hoahoa whai whakaaro te here 200-mema, hei hoahoa i raro i ngā kamupene hangarau nui.
|
||
Ko te kotahitanga i waenga i ngā hapori he hanganga kirimana ā-taha-rua i waenga i ngā hapori e rua, ā, ko te tūāpapa e whakarato ana i te hanganga, engari kāore e noho hei taha ki te kirimana.</p>
|
||
<p><strong>Te rangatiratanga o te kaiwhakarato.</strong> Kei waho i te mana whakahaere o te United States te hanganga whakahaere a Village. Ka whakahaere ngā tūmau whakaputa i runga i OVH (Wīwī) mō ngā kiritaki o Europi, me Catalyst Cloud (Porirua, Aotearoa) mō ngā kiritaki o Oceania me Asia-Pasifika. Ko Airwallex (NZ) Limited te kaiwhakarato utu. Kāore te kaiwhakahaere e whakamahi i a Stripe, Google Cloud, AWS, Microsoft Azure, Cloudflare, me ētahi atu ratonga whakahaere hōtaka kei te United States. Mā te Ture Kapua o Amerika (US CLOUD Act) e whakawhānui ana i te mana whakahaere a Amerika ki ngā hanganga e rangatira ana a Amerika puta noa i te ao; mā te whiriwhiri i ngā ratonga whakahaere hōtaka kāore i te United States, ka waiho e te tūāpapa ngā raraunga e puritia ana e ia ki waho o taua mana whakahaere hei take hanganga, ehara i te take tautohetohe ā-ture.</p>
|
||
<p><strong>Whakawhāititanga ā-ture ā-tinana.</strong> Ka whakaputa a My Digital Sovereignty Ltd i tētahi ture matua kua tauira, he maha ngā reo, hei taputapu matua mō te whakawhāiti ā-tinana o te tūāpapa.<a href="#fn39" class="footnote-ref" id="fnref39" role="doc-noteref"><sup>39</sup></a> Ko te putanga o nāianei (1.2.0, e whai mana ana i te 2025-11-20) kua whakaputaina ki te reo Ingarihi, Tiamana, Wīwī, Holani, me te reo Māori. Ka whakamārama te ture matua i ngā mea e ū ana te tūāpapa ki a rātou me ngā mea kāore rātou e whakaae ki te mahi — tae atu ki ngā whakahē mō te hoko raraunga, te whakangungu tauira i runga i ngā ihirangi mema, te aroturuki whanonga, te here rangatōpū, me te uru a ngā kaiwhakahaere tūāpapa ki ngā ihirangi. He whakarāpopototanga o ngā mātāpono matua e ono a te kaiwhakahaere kua whakaputaina hoki ki te whārangi <em>Uara</em>,<a href="#fn40" class="footnote-ref" id="fnref40" role="doc-noteref"><sup>40</sup></a> ā, he tirohanga poto ake mō ngā tūnga ā-arotau i raro i ngā kaupapa e whā — arā, te mana tangata, te rangatiratanga raraunga, te hapori tuatahi, me te mārama tūturu — kua whakaputaina ki te whārangi <em>Arotau</em>.<a href="#fn41" class="footnote-ref" id="fnref41" role="doc-noteref"><sup>41</sup></a></p>
|
||
<p><strong>Ka taea te kawe katoa i ngā raraunga me ngā mana putanga.</strong> Ka taea e ngā mema me ngā hapori te wehe i ngā wā katoa, ā, ka kawea ā rātou raraunga ki waho i roto i ngā hōputu tuwhera. Ko te oati mō te muku i roto i te ture tūtohu e whakarite ana, ina mukua tētahi ihirangi, ka tangohia atu i ngā pātengi raraunga whakaputa, i ngā tārua, me ngā pūnaha AI — ehara i te tohu noa i te "mukua" i te wā e mau tonu ana ki tētahi wāhi ka taea te uru. Ko te wehenga me te muku he oati kua whakaputaina, ā, e tautokohia ana e te waehere ka taea te arotake i te putunga raraunga.</p>
|
||
<h3 id="governance-posture-and-planned-commitments">3.3 Te tū ārahitanga me ngā oati kua whakamaheretia</h3>
|
||
<p>E toru ngā oati kua whakaputaina hei <em>whakaaro</em>, ehara i <em>te mea kua tutuki</em>, ā, kua whakamōhiotia pēnei.</p>
|
||
<p><strong>Te Puna Rangatiratanga (kua whakamaheretia).</strong> Kua rāhuitia e te kaiwhakahaere te ingoa <em>o Te Puna Rangatiratanga</em>, ā, kua whakaritea he anga ture mō tētahi Trusti Atāwhai o Aotearoa hei pupuri i te ture matua, te anga whakahaere o Tractatus, me ngā kawa whakawhitinga mana. Kei runga i te pakeketanga o ngā hononga te whakatū ā-ture, kia whai hōhonutanga tūturu te whakahaere o te Trusti, kaua hei anga ā-ture noa iho; kāore anō kia whakaurua ā-ture.</p>
|
||
<p><strong>Poari Tohutohu Hangarau (e whakamaherehia ana).</strong> Kua whakaputaina e te kaiwhakahaere te kaupapa mō tētahi Poari Tohutohu Hangarau motuhake, ā, he ū ki te whakarite kia rahuitia te 50% o ngā tūru mō te māngai taketake, mō te māngai o te Tonga o te Ao rānei. Kei te hanga tonu te Poari; kāore anō ngā mema kia whakapuaki ā-tūmatanui, ā, ko te tūnga kua whakaputaina e te kaiwhakahaere, ko te mea ka whakamōhiotia te Poari ina ka nui tōna hohonutanga kia whakapono ai te katoa.</p>
|
||
<p><strong>Reo whakahaere hapori (e whakamahere ana).</strong> Kua whakaputaina ngā tikanga hei whai reo mā ngā kiritaki o Village ki te whakahaere i te papa, ā, ka whakawhiwhia te taumaha ki ngā koha o ngā ohaurunga kua kohia, hei ariā kei te whakawhanakehia, ā, kāore anō kia hangaia. Ko te tūnga tūmatanui o te kaiwhakahaere i tēnei wā, he mea pea ka whakawhanakehia tēnei tikanga mā te mahi ngātahi me ngā kairangahau whakahaere Māori, kaua mā te mahi takitahi.</p>
|
||
<p>Ko te whakaputa tūmatanui i te tūnga whakamahere he nekehanga kia ū ki ngā uara: ia o ngā oati kua whakamaheretia, mēnā ka hangaia, ka aro ki tētahi āwangawanga o te Papanga 1 kāore e taea e te hanganga anake te whakatau i tēnei wā. E tono ana ki ngā kaipānui kia whakataua a Village i runga i te hanganga kua whakatinanahia me te pono o ngā toronga kua whakamaheretia.</p>
|
||
<hr />
|
||
<h2 id="section-4-the-ai-substrate-village-ai-as-a-situated-language-layer">Wāhanga 4 — Te paparanga AI: te AI o Village hei paparanga reo ā-horopaki</h2>
|
||
<h3 id="why-the-ai-substrate-matters-for-the-thesis">4.1 He aha te take o te paparanga AI mō te tēsi</h3>
|
||
<p>Ko ngā oati hanganga i tuhia i te Wāhanga 3 e whakaahua ana i te taha <em>papanga</em> o Village. Ka tika pea ka pātai te kaipānui mēnā ka mutu te whakapae i reira. Kāore e mutu, ā, kāore e taea, mō tētahi take motuhake o tēnei wā: ka whakahaerehia te papanga mā ngā pūnaha atamai hangarua, ā, ko ēnei pūnaha he paparanga whakatinana i reira ka rere ngā uara, ka mau rānei. He papa e herea ana ōna kaiwhakahaere tangata e tōna hanganga ture, engari kāore i herea tōna paparanga AI, he papa e iti noa ana te piri o ōna uara, ahakoa i te pai rawa atu. Ko te pātai e whakawhanake ana te hōtaka rangahau i ngā taputapu tātari mōna — arā, mēnā ka whakamahia te mana o te papa hei whakahē i te oranga o ngā kaiuru e whakawhirinaki ana ā-hanganga — kei te piki haere hei pātai mō te <em>AI e whakawhiti ana i te pāhekoheko a te papa ki āna kaiuru</em>, ehara i te mea mō te arorau pakihi kua tuhia ki ngā waehere tuku iho anake.</p>
|
||
<p>E tuhi ana tēnei wāhanga i ngā mahi a Village i te paparanga AI.
|
||
Nā te Tuhinga 5 o te raupapa i whakaputaina e te kaiwhakahaere,
|
||
<em> AI Governance for Communities</em>, i tiki mai ngā kōrero matua, arā, <em>ko Village AI hei
|
||
Paparanga Reo ā-Tūnga</em> (Paenga-whāwhā 2026),<a href="#fn42" class="footnote-ref" id="fnref42" role="doc-noteref"><sup>42</sup></a> e whakarārangi ana i ngā mātāpono hoahoa, te hanganga, te anga whakahaere, te tikanga whakangungu, me te tū ārai haumaru o te wāhanga AI o te tūāpapa. Ehara i te whāinga o tēnei wāhanga kia tāruatia katoatia te Tuhinga 5, engari kia whakanohoia ki roto i te tautohetohe mō te ū ki ngā uara o te Wāhanga 2, ā, kia whakamārama he aha ngā mea e tika ana kia tangohia e te kaipānui o te hōtaka rangahau i reira.</p>
|
||
<h3 id="what-a-situated-language-layer-is">4.2 He aha te Papanga Reo Whakaritea</h3>
|
||
<p>Ka whakaurua e Te Tuhinga 5 te kupu <em>Papanga Reo ā-Tūnga</em>(SLL) hei ingoa mō tētahi tauira reo iti, i whakangungua ā-rohe, e rere ana i runga i ngā hanganga e whakahaerehia ana e te hapori. He motuhake te tuhinga mō te kōwhiringa kupu: <em>"i roto i te ariā, ko te mātauranga ā-tūnga e tohu ana ki te mārama e puta ake ana i tētahi horopaki motuhake, i hangaia e ngā hononga motuhake, ngā hītori, me ngā uara. He Papanga Reo Whai-ā-Tūnga he AI e mōhio ana kei hea ia, ko wai āna e ratonga ana, me ngā mea kāore ia e tika kia mahia — nā te mea nā te hapori i whakangungu i a ia i whakatau i ēnei whakatau i runga i te mārama."</em><a href="#fn43" class="footnote-ref" id="fnref43" role="doc-noteref"><sup>43</sup></a><em>Ko</em> te kupu <em>whakamārama 'iti'</em> i whiriwhiria anō hoki <em>kia</em> pērā: <em>"he tauira iti rawa kia taea te whakahaere i runga i ngā taputapu māmā, he tauira ka taea e te hapori te whakahaere tūturu. He tauira i whakangungua ki ngā ihirangi a te hapori, me te whakaaetanga a te hapori, i raro i te mana whakahaere a te hapori, he tauira ka taea e te hapori te tirotiro, te whakarerekē, me te whai kawenga i tōna whanonga."</em></p>
|
||
<p>Ka whakamārama te hanganga i roto i te Tuhinga 5 i te taumata whakahaere, ehara i te taumata hangarau. E rima ngā āhuatanga whai take mō tēnei pepa.</p>
|
||
<p><strong>Mōdeli tūāpapa taumaha tuwhera.</strong> Ka tīmata te AI o te Hāpori i tētahi turanga taumaha-tuwhera — ināianei ko te whānau Qwen2 14-piriona-tātai nō Alibaba, i tīpakohia i muri i te arotakenga i runga i ngā take e āhei ana ngā kaitātari ki te tirotiro i ngā taumaha o te tauira, ka rere te tauira i runga i ngā taputapu a te hāpori me te kore whakawhirinaki ki tētahi kaiwhakarato kotahi, ā, ka taea te whakangāwari ake i te tauira me te kore whakaaetanga, me te kore mōhiotanga rānei a te kaiwhakawhanake. E whakaatu ana te Tuhinga 5 kua whakarerekētia kē te kōwhiringa o te tauira tūāpapa i roto i ngā mahi: i te tuatahi, i whakamahi a Village i te whānau Llama a Meta i mua i te whakawhiti ki Qwen2 i runga i te take o te kaha ake o tōna mahi maha-reo, otirā mō te reo Māori me ngā reo o Europi e tautokohia ana e te papanga. Ko te kōwhiringa o te tūāpapa he whakataunga whakahaere, ā, e whakahaere ana te kaiwhakahaere i taua kōwhiringa hei pērā.</p>
|
||
<p><strong>Ngā kaitāuta whakatikatika ā-taumata-iti, whai hua ā-paramita.</strong> I runga i te tūāpapa taumata-tuwhera, ka tāpiri a Village i ngā paparanga kaitāuta angiangi i whakaputaina mā te whakatikatika ā-taumata-iti whai hua ā-paramita. Ka whakamunatia e ia kaitāuta ngā uara hapori, ngā here whakahaere, me ngā mōhiotanga ā-rohe motuhake mō tōna momo hapori. E kī ana te Tuhinga 5 e toru ngā painga whakahaere o tēnei huarahi: he tino iti ake te utu whakangungu o ngā kaitāuta i ngā tauira katoa, ā, nā reira ka waihanga i tētahi AI rangatira-hapori
|
||
ka whai hua ā-pūtea i te taumata hapori; ka taea te whakahou i ngā kaitāuta i te wā e whanake ana ngā uara hapori, me te kore e whakangungu anō mai i te tīmatanga; ā, ka taea te whakahoki tonu i ngā kaitāuta mēnā ka puta he whanonga kāore i hiahiatia i te whakangungu. Ko te āheinga whakahoki he āhuatanga mauroa o ngā uara: he papa e kore e taea te whakahoki i tōna AI, ā, ka rereke wawe tōna AI i mua i āna tukanga whakahaere e taea ai te whakatika.</p>
|
||
<p><strong>Motu motuhake mō ia momo hua.</strong> Kāore a Village e whakahaere i tētahi tauira AI kotahi hei whakarato ki ngā kaiwhakamahi katoa. E whakaatu ana te Tuhinga 5 ka whakamahi te tūāpapa i ngā tauira motuhake mō ia momo hua, ā, kua whakangāwarihia ia tauira ki ngā kupu motuhake, ngā hanganga whakahaere, me te horopaki ahurea o tōna momo hapori. E iwa ngā motuhake e whakaputaina ana i te wā i whakaputaina ai te Tuhinga 5: whānau, epikopō, hapori, whānau, pakihi, me ētahi atu motuhake e whā ka whakahohehia anake ina puta te kiritaki tuatahi o taua momo (tiaki taiao, diaspora, karapu, alumni). He tauira hapori 14B hei huarahi whakahoki mō ngā momo hua kāore he motuhake ā rātou ake, ā, mā tētahi InferenceRouter e whakahaere te rerenga, e tīpako ana i te tauira tika i runga i te momo hua o te kaiwhakamahi e tono ana. He mārama te Tuhinga 5 he hoahoa whakahaere tēnei, ehara i te whakapai mahi noa iho: <em>"ka whakangungua te tauira mō ia hapori ki ngā ihirangi e tino rite ana ki āna ake, ehara i te kaiāwhina whānui kotahi mō te katoa."</em></p>
|
||
<p><strong>Te rangatiratanga raraunga hei here hoahoanga.</strong>
|
||
Ka noho tonu ngā ihirangi hapori ki runga i ngā hanganga o te hapori. Ka tangohia ngā raraunga whakangungu i ngā ihirangi ake o te hapori, ā, ka penapenahia ki runga i āna ake hanganga. Kāore he pātai, he whakautu, he raraunga whakamahinga rānei e tukuna ki ngā pūnaha o waho. Kāore e whakaarohia e Te Tuhinga 5 hei kaupapa here ka taea te whakarerekē mā te tahua tautuhinga, engari hei here hanganga: <em>"ka taea e te hapori te whakamana i ēnei kerēme nā te mea ka taea te arotake i te pūnaha katoa."</em></p>
|
||
<p><strong>He hekenga ātaahua.</strong> Ka tautoko te hanganga rerenga rori i te hokinga mai i te tauranga mutunga GPU matua ki tētahi tauira e whakaratohia ana e te CPU i te kounga kua whakaitia, kaua e hē puku, ā, ka whakamōhiotia te hapori ina puta tēnei. Ko te mārama mō ngā here āheinga he ū ki te whakahaere i raro i te anga o te Tuhinga 5.</p>
|
||
<h3 id="the-ai-substrate-subjected-to-the-tractatus-framework">4.3
|
||
Te paparanga AI e whakahaerehia ana i raro i te anga Tractatus</h3>
|
||
<p>Ka pā ngā here hanganga o te Wāhanga 2.3 me te Wāhanga 2.4 ki te paparanga AI, pērā tonu i tō rātou pā ki te arorau o te papa. Ka whakamārama mārika tēnei wāhanga iti i ngā ōritenga.</p>
|
||
<p><strong>Ka whakatinanahia ngā rārangi whero pakeke o te Papanga 1 i roto tonu i te AI.</strong> E rārangi ana te Tuhinga 5 i ngā rārangi whero pakeke e whā kua whakaurua hei here hanganga, ehara i te aratohu ka taea te whakakore: me kaua te AI e whakatau mō ngā tāngata; me kaua te AI e hanga kōtaha whanonga mō ngā mema; me kaua te AI e whakapai ake i te whai wāhi; ā, me kaua te AI e whakapuaki i ngā ihirangi a tētahi mema ki tētahi atu me te kore whakaaetanga. Ka hāngai ia o ēnei ki tētahi āhuatanga kore-huringa o te Papanga 1 o te Tractatus, i tuhia ki te Wāhanga 2.4 o tēnei pepa.
|
||
Ko te tuatahi e hāngai ana ki te rohe ā-Wittgensteinian mō ngā mea ka taea te kī/kāore e taea te kī (Wāhanga 2.3) — kāore e taea te kī ngā uara me ngā whakataunga kua whakakīa ki ngā uara i te aronga o te Tractatus, ā, nō reira kāore e taea te tuku ki ngā mīhini. Ko te tuarua me te tuawhā e hāngai ana ki ngā āhuatanga mau tonu o te wehewehe-kiritaki me te kore aroturuki-kiritaki-whakawhiti, e whakatinanahia ana hoki i te paparanga uru raraunga o te tūāpapa. Ko te tuatoru e hāngai ana ki te whakahē a te kaiwhakahaere ki te whai i tētahi mahi whāinga whai hononga, he hua tika tēnei nō te maha-uara a Berlin — pērā i tā Wāhanga 2.3 e whakamārama ana, ka whakauru tētahi pūnaha e whakapai ana i ngā uara kāore e taea te whakataurite i tētahi taumata huna, ā, ko te whakahē a Village ki te whakapai mō te whai hononga ko te whakaaturanga o taua whakahē i te paparanga AI.</p>
|
||
<p><strong>Ka whakamana ngā Kaiwhakahaere Kaitiaki i ngā hua AI i tētahi rohe mātauranga rerekē i te wāhanga whakaputa.</strong> Koinei te hua whakahaere tūturu o te wehenga i waenga i ngā mea ka taea te kī me ngā mea kāore e taea te kī a Wittgenstein, pēnei i tā Wāhanga 2.3 e whakamārama ana. I tuhia ngā Kaiwhakahaere Kaitiaki i roto i <em>te "Guardian Agents and the Philosophy of AI Accountability"</em>.<a href="#fn44" class="footnote-ref" id="fnref44" role="doc-noteref"><sup>44</sup></a> whakamana i ngā hua AI mā te whakamahi i te ōritetanga whakaurunga, ehara i te whakapae whakaputa anō.
|
||
Te ine, ehara i te whakarōpūtanga. Ko te hanganga pērā i te wāhanga AI e whakaputa ana i ngā whakautu e mahi ana i roto i tētahi rohe e pā ana ki ngā mea kāore e taea te kī, ā, ko te wāhanga e whakamana ana i aua whakautu e mahi ana katoa i roto i ngā mea ka taea te kī. Ehara te kaiwhakamana i tētahi atu kaikōrero — he taputapu ine ia. Koinei te piri o ngā uara i te paparanga whakatau.</p>
|
||
<p><strong>Ko ngā kaitāuta mō ia hapori te whakatinanatanga o te Papanga 2 i te turanga AI.</strong> Pērā i te tautuhinga a ia Hapori i tōna ake ture-tūtohu ā-hapori o te Papanga 2 i roto i ngā here whānui o te Papanga 1 i whakamārama ai i te Wāhanga 2.4, he kaitāuta motuhake tō ia Hapori e whakakōwa ana i ngā uara o te hapori, ngā kawa ahurea, me ngā rohe whakahaere ki roto i ngā whanonga a te AI. Ko te motuhake ā-momo-hua he maha-āhua kua whakatinanahia i te turanga AI: ehara i te mea he paparanga kaupapa here kei runga i tētahi tauira kotahi e hāngai ana ki ngā mea katoa, engari he tauira kua whakangungua rerekē, ā, ko āna whakataunga i te wā whakangungu e whakaata ana i ngā uara o te kāinga whānau. Ko tēnei te whakautu o te paparanga AI ki te kōrero a Berlin i te Wāhanga 2.3, arā, kāore he mahi whāinga motuhake e whakatau i ngā pakarutanga uara puta noa i ngā uara kāore e taea te whakataurite: Kāore a Village e whakahaere i tētahi AI kotahi me tētahi taumata uara, engari ka whakahaere ia i ngā AI maha kua whakangungua ki ngā huinga uara rerekē.</p>
|
||
<p><strong>Ko te whakangāwari whakahē ki te hē ā-ipurangi he piringa uara e whakamahia ana ki te tukanga whakangungu anō.</strong> E mārama ana te Tuhinga 5 e kawe ana ngā tauira pūtake i ngā whakaaro huna e whakaata ana i ngā tatauranga o ngā kaiwhai wāhi tino kaha o te ipurangi, ā, ka taea e ēnei whakaaro te taupatupatu ki ngā uara o te hapori. Ko te urupare a te kaiwhakahaere, pēnei i tā te Tuhinga 5 e whakamārama ana, he mārama
|
||
whakangungu whakatūpato, ehara i te whakahae: i te wā e whakaarohia ana e te tauira pūtake he mea hiahiatia mutunga kore te whai hua, ka taea e te whakangungu taipitopito te whakarerekē i te taunoa kia nui ake te whakanuia o te hohonutanga i roto i te horopaki hapori; i te wā e whakaarohia ana e te tauira pūtake ko te whakawhitiwhiti kōrero tūturu te reo e manakohia ana, ka taea e te whakangungu taipitopito te whakarerekē i te taunoa kia kitea ngā huarahi huarua hei tohu whakaute, ehara i te huarahi karo.
|
||
Ka whakaahua te Tuhinga 5 i te ū ki te kaupapa kia whakaata te AI i ngā uara o te hapori, kaua ko ngā uara o te ipurangi, ā, e kī ana ia ko ēnei uara kāore e hāngai ana ki tētahi hapori motuhake.<a href="#fn45" class="footnote-ref" id="fnref45" role="doc-noteref"><sup>45</sup></a> Ko te kōwhiri i ngā mea hei whakangungu whakahē i a rātou he whakataunga whakahaere, ā, ka tuhia, ka arotakehia mā ngā tukanga a te hapori, kāore i tukuna ki ngā kaihanga tauira.</p>
|
||
<p><strong>Ko te whakaaetanga he kōwhiringa-uru, he taipitopito, he taea te whakakore, ā, he mōhio.</strong> E whakaahua ana te Tuhinga 5 i te pūnaha whakaaetanga mō te whakangungu AI i runga i ngā ihirangi mema i ēnei kupu e whā tonu nei: kōwhiringa-uru (ko te taunoa he aukati), taipitopito (ka taea e ngā mema te whakaae ki ētahi whakamahinga
|
||
engari ehara i ērā atu), ka taea te whakakore (ka whakaoho te tangohanga i te whakahou whakangungu me te kore e whai wāhi taua ihirangi), me te whakamōhio (he whakamārama mārama, kāore he hangarau, mō te tikanga o te whakangungu). He āhuatanga mau tonu ngā uara ēnei i te paparanga hononga mema: kāore e taea e te papaanga te huri ki te whakapae kei a ia te whakaaetanga kāore i a ia, nā te mea e hiahiatia ana e te waehere he tohu whakaaetanga mō ia kaupapa i mua i te whakauru a tētahi oma whakangungu i taua ihirangi. Ko ngā kāwai toru o te whakaaetanga mō ngā kaupapa AI e tuhia ana i tēnei wā i roto i te tauira whakaaetanga a te kaiwhakahaere, arā ko <code>ai_triage_memory</code>, <code>ai_ocr_memory</code>, me <code>ai_summarization_memory</code>; ka taea e ia mema te whakaae, te whakahē rānei i ia kotahi.</p>
|
||
<h3 id="the-rate-of-ai-capability-change-as-empirical-context">4.4
|
||
Te tere o te panoni āheinga AI hei horopaki whakamātautau</h3>
|
||
<p>Kei roto i te Tuhinga 5 he wāhanga mō te haumarutanga i roto i tāna e kī nei <em>he ao i muri i te Mythos</em>. Ko te tohutoro ki te whakapuakitanga a Anthropic o Āperira 2026 o tētahi tauira i whiriwhiria e rātou kia kaua e tukuna ki te marea, nā te mea, e ai ki te whakapuakitanga, ka taea e ia te kitea ngā ngoikoretanga pūmanawa i te taumata whānui puta noa i ngā pūnaha whakahaere matua katoa me ngā kaitirotiro paetukutuku, ā, ka whakaputa waehere urunga e mahi ana hei whakaeke i aua ngoikoretanga. I tukuna ēnei āheinga mā tētahi hōtaka tuku whakahaere (Project Glasswing) ki ngā kamupene hangarau nui e whā tekau pea, kia taea e rātou te rapu me te whakatika i ā rātou ake ngoikoretanga i mua i te whānuitanga o ērā atu āheinga ōrite.
|
||
Ka tohu a Tuhinga 5 i ēnei kōrero pono, ā, ka whakaputa i tētahi hua whaihua ohorere: ka taea e te katoa, i roto i te kotahi, i te rua rānei tau, te tautuhi me te whakamahi i ngā ngoikoretanga huna o te pūmanawa — he mea i mau ki ngā kaupapa ā-ipurangi a ngā whenua i mua — mēnā he uru ā rātou ki tētahi tauira whai pūkenga. Ka heke te ārai ki te uru mai i ngā miriona tāra me ngā tau o te mātanga ki tētahi tono tauira kotahi.<a href="#fn46" class="footnote-ref" id="fnref46" role="doc-noteref"><sup>46</sup></a></p>
|
||
<p>Ehara i te kaupapa o te whakahua i tēnei i roto i tēnei tuhinga kia whakapuaki whakaaro mō te tere o te panoni o te pūkenga whakaaro AI, kāore hoki kia matapae i tētahi hua motuhake. He whāiti ake te kaupapa: <em>ko te kōrero pono e pā ana ki te tere o te panoni o te pūkenga AI, i tuhia ki ngā whakaputanga matua e whakahuatia ana e te Tuhinga 5, he wāhanga nō te horopaki e whakahaerehia ana ai ngā mahi tātaritanga a te hōtaka rangahau.</em> He hōtaka rangahau e whakawhanake ana i ngā taputapu ture me ngā taputapu tātaritanga mō te mana papanga, ā, kei te mahi ia i te wā e huri haere ana te tūāpapa e whakamahia ana te mana papanga mā roto i a ia — arā, ko te AI e whakawhiti kōrero ana i waenga i te papanga me ōna kaiuru — he whāinga e rereke ana. Kāore tēnei kōrero e whakatau i tētahi pātai ariā, engari ka whakapūmau i te pātai hanganga — <em>ko wai e here ana i te AI, pēhea, ā,
|
||
mā he aha te tikanga?</em> — he pātai o nāianei, ehara i te mea ā muri ake. Ko te tirohanga a te kaiwhakahaere, i tuhia puta noa i te raupapa AI Governance for Communities, ko te iti rawa o ngā whakautu hanganga ki tēnei pātai, ā, ko te ū o ngā uara ki te paparanga AI tētahi o ngā huarahi iti ka taea e tētahi papa ā-hapori te whakatinana, me te kore e tatari kia tae mai ngā ture, ngā taputapu haumaru whānui rānei.</p>
|
||
<p>Ka tuhi hoki te Tuhinga 5 i te urupare tūnga haumaru motuhake a te kaiwhakahaere ki te horopaki i muri i a Mythos: ngā arotake whakawhirinaki, he kaupapa here huringa whakahōu 48-haora, te aroturuki pono kōnae AIDE i runga i ngā tūmau whakaputa e rua, te whakamunatanga i te wā e tau ana mā te whakamahi i te AES-256-CBC, me te kore tonu o ngā whakawhirinaki kapua US — e ai ki te tuhinga
|
||
<em>e ai ki te tuhinga, he tūnga haumarutanga tēnei hei tāpiri atu ki te tūnga rangatiratanga</em>, i runga i te whakaaro <em>"ehara te whāinga iti, kua tino tiakina, i roto i te awhe pahūtanga o ngā āhuatanga whakamahi whānui e āhei ana ngā pūkenga kāwai Mythos."</em><a href="#fn47" class="footnote-ref" id="fnref47" role="doc-noteref"><sup>47</sup></a> Ko ēnei he whakautu whakahaere tūturu kua tuhia ki ngā pūrongo tūmatanui, ehara i ngā tūnga whakapae.</p>
|
||
<h3 id="relevance-to-the-research-programme">4.5 Te hāngaitanga ki te hōtaka rangahau</h3>
|
||
<p>Ka tātaritia e te hōtaka rangahau te mana o te papanga. Kei te piki haere te paparanga AI o te papanga hei pūnaha e whakamahia ana te mana o te papanga ki runga i ngā kaiuru o te pūnaha taiao — arā, te paparanga whakawhiti i waenga i ngā ture o te papanga me ngā wheako a ngā kaiuru ki aua ture. Ko te pātai <em>"me pēhea te here i te AI o tēnei papanga?"</em>
|
||
nō reira, kei te noho hei wāhanga o <em>te pātai "e pēhea ana te here i te mana o tēnei papa?"</em>; ā, ko tētahi pepa e mapi ana i ngā ū ki te hanganga a Village ki runga i te tauira mahi e toru, ā, kāore i tirotirohia te paparanga AI, ka mapi noa i te haurua o te tauira mahi.</p>
|
||
<p>Ko te huarahi SLL a Village e whakaatu ana i tētahi whakautu hanganga ki te pātai: kei herea te AI e taua hanganga ture e here ana i te papa. Ko ngā rārangi whero pakeke o te AI he mea mau tonu o te Papanga 1. Ko te whanonga a te AI mō ia hapori he whakatinanatanga ture o te Papanga 2. Ka mahi te whakamana a te AI i tētahi rohe mātauranga rerekē i tōna waihanga, e tiaki ana
|
||
Te rohe a Wittgenstein. Kei raro i te whakaaetanga me ngā tukanga whakahaere a te hapori te whakangungu a te AI. Ka whakangungua anō ngā hiahia a te AI kia whawhai ki te rere ki tawhiti o te ipurangi. Ā, ka rere te paparanga katoa i runga i ngā hanganga e whakahaerehia ana e te hapori, ā, ka taea te tirotiro, te whakarerekē, ā, mehemea e tika ana, ka taea te huri whakamuri.</p>
|
||
<p>Mō te hōtaka rangahau, he mea whai tikanga tēnei mō tētahi take motuhake: he taunakitanga tūturutanga tēnei ka taea te whakamātautau i te anga pūtake AI ki taua hanganga mau tonu ki ngā uara kotahi me te papaanga, me te kore e tatari kia tae mai ngā ture o waho, ngā taputapu haumaru whānui rānei. Kāore e whakatau ana mēnā e ranea ana taua hanganga. Engari, ka whakapūmau tēnei kāore te pātai i te tere rawa. Pērā i ngā kerēme katoa i roto i te pepa, he taunakitanga ā-tuhi tā te kaiwhakahaere, ehara i te mea ā-ariā — ka tonoa te hōtaka rangahau kia aromatawai, kia arotake, kia whakawhānui, kia whakakahore rānei i te huarahi kua tuhia, i runga i āna ake tikanga.</p>
|
||
<hr />
|
||
<h2 id="section-5-māori-grounded-principles-inside-the-tractatus-pluralism-layer">Wāhanga 5 — Ngā mātāpono e takoto ana i runga i te reo Māori i roto i te paparanga kanorau o te Tractatus</h2>
|
||
<p>Ko te ū ki te maha-āhuatanga o te anga Tractatus (nō Berlin, i whakatinanahia i roto i te hanganga toru-ā-papa o Wāhanga 2.4) ehara i te whakapaipai i runga i tētahi anga Hauāuru. He ū nui tēnei, ā, ko tētahi o ngā pūnaha uara maha e tautokohia ana e te tūāpapa he anga i ahu mai i ngā tikanga Māori, ā, kei te whakamahia kaha ināianei.
|
||
Ka ingoa i tēnei wāhanga ngā mātāpono i whakatūria i runga i te reo Māori, ā, ka whakaatu me pēhea ia mātāpono e whakatinanahia ana i Village hei ū ki te taumata tuatahi, ehara i te āhuatanga noa.</p>
|
||
<p><strong>Ko Rangatiratanga</strong> — te mana me te whakahaere motuhake i tō ake rohe — te mātāpono whakahaere o te wehewehe manuhiri o te Papanga 1. Ka noho tonu ngā raraunga o te hapori i raro i te mana o taua hapori. Ka whakahaere te tūāpapa i te kaitiakitanga (tiakitanga), ehara i te rangatiratanga. Ka puta te Rangatiratanga i roto i te arotake hanganga o te pepa hei āhuatanga hoahoa tuatahi, kāore hei tapanga i tāpirihia ki tētahi whakataunga hangarau kua oti kē.<a href="#fn48" class="footnote-ref" id="fnref48" role="doc-noteref"><sup>48</sup></a></p>
|
||
<p><strong>Ko te Whakapapa</strong> — he mātauranga hononga e hono ana i te tangata ki a rātou anō, ki ō rātou tīpuna, me tō rātou whenua — kua whakatinanahia hei tauira mō te whakamōhiotanga kaiārahi i roto i te hanganga ratonga tautoko a Village. Ka kitea te mana o te kaiārahi (tū, mana whakahaere, whakamanatanga) i roto i te whakapapa o ngā kāinga i āwhinatia e ia kia whakatū, ehara i te mea mā ngā tohu kēmu, mā ngā ine tau rānei. Ko te ū ki te whakaputa a te kaiwhakahaere, ko te whakamanatanga ka tohaina mā te whakapapa, ehara mā te ine.<a href="#fn49" class="footnote-ref" id="fnref49" role="doc-noteref"><sup>49</sup></a></p>
|
||
<p><strong>Ko te Whanaungatanga</strong> — te whanaungatanga mā te kaupapa kotahi — ko te tūāpapa hononga o te tauira kotahitanga. Ko te kotahitanga i waenga i ngā kāinga he hanganga hei kirimana ā-taha e rua i waenga i ngā hapori kua whiriwhiri kia noho hononga, ehara i te whakawhitinga hokohoko i runga i tētahi mākete e whakahaerehia ana e te papa. Ka whakatau te papa kia kaua e uru hei hoa tauhokohoko i roto i ngā hononga e whakamanahia ana e ia.</p>
|
||
<p><strong>Kaitiakitanga</strong> — te tiakitanga me te rangatōpū — ko te anga matatika e whakamahia ana e te kaiwhakahaere hei whakamārama i te hononga o te kaiwhakatū ki te tūāpapa i te wā i mua i te Whakawhirinaki. Ko te kaiwhakatū te kaitiaki o nāianei o te tūāpapa, ā, ko te hiahia kua whakaputaina kia whakawhitia te rangatōpū ki te Whakawhirinaki Atawhai kua whakamaheretia ina ka nui te hōhonutanga whakahaere o te Whakawhirinaki kia whakapono ai, kaua hei tohu noa iho.</p>
|
||
<p>Ko <strong>te Koha</strong> — te utu-ā-kōha — ko te tauira uru kua whakaputaina e te kaiwhakahaere mō ngā hapori taketake i waho o Aotearoa i ngā wāhanga whakamutunga o tōna mahere ara, ā, e whakaata ana i tētahi oati uara kia wehe te uru ki ngā ratonga tino hira o te tūāpapa i te āhei ki te utu i te utu mākete, ā, kia hono anō ki te koha ā-hononga.<a href="#fn50" class="footnote-ref" id="fnref50" role="doc-noteref"><sup>50</sup></a></p>
|
||
<p>Ehara rātou i te whakapaipai i runga i tētahi anga Pākehā; he anga tohatoha kāore i te Pākehā, ā, kei reira ka rere ngā painga e ai ki
|
||
ki te herenga hononga, ehara i te whakakī mākete, ā, i roto i tēnei anga ka tohaina te whakamana mā te whakapapa, ehara mā ngā ine. I te taumata hapori iti iho i te Big-Tech, ka whakatinanahia e tētahi anga e takoto ana i runga i ngā tikanga Māori tēnei momo te nuinga o ngā whāinga tohatoha i whakawhanakehia ai e te hōtaka rangahau ā-ture, ā-akoranga ngā taputapu tātari mā, mā ngā tikanga kua whakaurua ki te hanganga o te anga ture paparanga tuarua o te tūāpapa.</p>
|
||
<p>Kāore te kaituhi i whai mana i tēnei wāhanga, ā, kāore ia e whakapae he mātanga ā-ahurea ia. Ko te whāinga o tēnei wāhanga he whakamārama i te anga kia mārama ai te kaipānui ā-ture, ā-akoranga; hei whakahua i ngā whakamārama ā-akoranga e mau ana te mana mō te kaupapa; ā, hei whakahua i ngā oati kua whakaputaina e te papaanga kia taea e te kaipānui whai mātanga hāngai te aromātai i aua oati.</p>
|
||
<hr />
|
||
<h2 id="section-6-the-three-function-model-as-three-places-drift-happens">Wāhanga 6 — Ko te tauira toru-mahi hei toru wāhi e puta ai te rere</h2>
|
||
<p>Ka wehewehea e te tauira toru-mahi te tūranga o te papa hei kaitiaki (e whakahaere ana i te uru ki te pūnaha taiao), hei kaihanga ture (e tuhi ana i ngā ture mō ngā hononga i roto i te pūnaha taiao), me te kaiuru kirimana (e whai wāhi ana ki ngā whakawhitinga i raro i aua ture).<a href="#fn51" class="footnote-ref" id="fnref51" role="doc-noteref"><sup>51</sup></a> Ko te kerēme o tēnei pepa, ko ia o ngā mahi e toru he wāhi e <em>rere ai ngā uara</em>, ā, nā konei ka puta te mate ā-pūngao o te pūnaha taiao e tautuhia ana e te hōtaka rangahau. Ko ngā here hanganga a Village tētahi whakatinanatanga o tētahi urupare piri-uara ki ia o ngā wāhi rere e toru.</p>
|
||
<h3 id="gatekeeper-function-drift-toward-extractive-access">5.1
|
||
Te mahi kaitiaki kuaha — te rere ki te uru tangohanga</h3>
|
||
<p>He papanga e mahi ana hei kaitiaki kuaha, ā, kei a ia ngā kī ki te uru: ki te mematanga, ki ngā āheinga mahi, ki te wehenga, ki ngā raraunga. Ko te āwangawanga o te hōtaka rangahau, ka taea e ngā papa te huri ki te tiaki-kuaha tangohanga — te here-roa, ngā utu whakawhiti, ngā ārai ki te wehe, me te whakahaere rerekē i ngā kaiuru e whakawhirinaki ana ā-hanganga. Ehara tēnei huringa i te hua o tētahi whakatau mārama; he taumaha kua kohia mai i ngā whakatau iti, ā, ka taea te whakamana i ia whakatau i runga i ngā take whai hua. Ka tāpiri te papanga i tētahi āhuatanga "whakaroa" hei whakaiti i te whakamahi hē, ā, ka noho taua whakaroa hei ārai kia puta. Ka piki ngā utu a te papanga hei whakautu ki ngā pēhanga utu, ā, ka noho te utu hei ārai kia uru mai mō ngā mema i whakatūria ai te papanga hei ratonga mā rātou. He ture tēnei rere, he āpitapita, ā, i roto i tētahi taumata mātauranga Weberian, ka whakakōtahitia mā te arorau tikanga.</p>
|
||
<p>Ko te urupare a Village ki te huringa o te kaitiaki-kuaha he mea hanganga: he utu ohaurunga papatahi mō ia hapori kāore e piki ake i te nui o ngā mema, he taumata 200-mema e huri ai te tipu ki te kotahitanga, kaua ki te kaha ake o te tangohanga rawa, te wehewehe nohoanga o ngā kaipāmu hanganga e tango ana i te whakawhiti-nohoanga
|
||
ara kohi raraunga e huri ana i te tiaki kuaha hei here ā-pānga whatunga, me ngā oati kua whakaputaina mō te kawe me te muku raraunga e tautokohia ana e te waehere. He āhuatanga kore-huringa o te Papanga 1 ia. Me whakarerekē te waehere kia takahia ia. Ka kitea ia i te putunga raraunga. Kua herea ā-hanganga te rere o te mahi tiaki kuaha, ehara i te mea kua tirotirohia noa iho.</p>
|
||
<h3 id="legislator-function-drift-toward-unilateral-rule-writing">5.2
|
||
Te mahi ture — te rere ki te tuhi ture kotahi-taha</h3>
|
||
<p>He papa e mahi ana hei kai-ture e tuhi ana i ngā ture e whakahaere ana i ngā whanonga me ngā hononga o ngā kaiuru i roto i te pūnaha taiao. Ko te āwangawanga o te hōtaka rangahau, ko te tuhi a ngā papa i ēnei ture i runga i te taha kotahi, kāore he reo a ngā kaiuru, kāore he here ā-waho, ā, kāore he here mō te whanonga ake o te papa hei kaituhi ture. Ko te tauira huri haere i tēnei mahi, ko te whakaheke haere o te reo o ngā kaiuru ki te whakarite ture, me te whakawhānui haere o te mana whiriwhiri a te papa — ehara i te mea mā tētahi whakatau kotahi, engari mā te kohi haere o ngā panonitanga ture iti, ā, he mea tika ia kotahi.</p>
|
||
<p>Ko te urupare a Village mō te pūnaha ture e rere ana ki te taha, ko te here ā-ture i whakaputaina i roto i te ture matua o te kaiwhakahaere, me te hanganga ā-ture toru-ā-papa e here ana i te hanga ture a te papa ki muri i tētahi pūnaha mana ā-papa. Ehara ngā mātāpono whānui o te Papa Tuatahi a te kaiwhakahaere i te tuhinga kaupapa here ka taea e te kaiwhakahaere te whakarerekē i tōna hiahia. Ko ēnei ngā āhuatanga tūturu kua tuhia ki te waehere o te tūāpapa, ā, me whakarerekē te waehere kia kitea i te putunga raraunga mō ia panoni. Ko te ū ki te kanorau o te kaiwhakahaere — arā, ko te whakaae kia rerekē ngā uara o ia hapori, ā, kāore te tūāpapa e whakanoho i tētahi rārangi uara kotahi puta noa i ngā hapori — he āhuatanga tūturu o te Papanga 1 anō, arā, kua aukatia e te kaiwhakahaere ā-hanganga tōna ake āheinga
|
||
kia kore ai e rere ki te whakakotahitanga taunoa o Silicon Valley i raro i te pēhanga whakataetae. Kua herea te rere o te mahi a te kai-ture i runga i te hanganga mā te here i te kai-ture ki te ture matua i whakaputa ai ia.</p>
|
||
<h3 id="contractual-actor-function-drift-toward-role-conflict">5.3
|
||
Te mahi kaiwhakahaere kirimana — te rere ki te pakarutanga tūranga</h3>
|
||
<p>He papa e mahi ana hei kaiwhakahaere kirimana, he rōpū ia ki ngā tauhokohoko, ā, he kaiwhakarite ture hoki mō aua tauhokohoko. Ko te āwangawanga o te hōtaka rangahau, mā tēnei ka puta he pakarutanga o ngā painga kāore e taea te whakatau: ka taea e te tūāpapa te tuhi anō i ngā ture o ngā whakawhitinga e whai wāhi ana ia ki a rātou. Ko te tauira rere i tēnei mahi, ko te hopukanga haere tonu o te mana tuhi ture e te tūranga kaiwhakahaere kirimana — ka tuhi te tūāpapa i ngā ture e whai ana ki āna ake whakawhitinga, ā, kāore ia e whakaputa kōrero kia tae rā anō kia tino pakari te pakarutanga.</p>
|
||
<p>Ko te urupare a Village mō te piringa uara ki te pae rereketanga o te kaiwhakahaere kirimana, ko te herea ā-mahi i te tūranga kaiwhakahaere kirimana o te papa. E rua noa ngā hononga kirimana tūturu a te papa: ko te hononga ohaurunga i waenga i te kaiwhakahaere me te hapori (utu papatahi, here utu whakatū, tikanga kua whakaputaina), me te hononga kotahitanga i waenga i te papa me tētahi hapori kotahitanga e te papa anō
|
||
e whai wāhi ana hei Hapori (kāore he mea i tēnei wā). Ka whakatau te tūāpapa kia kaua e whakauru ia hei hoa taurite kirimana i ngā whakawhitinga kōrero i waenga i ngā mema, i waenga rānei i ngā hapori.
|
||
Ko te kotahitanga i waenga i ngā hapori he kirimana ā-taha e rua i waenga i ngā hapori e rua, ā, ka whakarato te tūāpapa i ngā hanganga, engari kāore ia e noho hei taha taurite. Kāore e taea te puta o te tauira rere, nā te mea kua aukatihia ā-hanganga te pakarutanga tūranga — kāore te waehere o te tūāpapa e tautoko i ngā tauira whakawhitinga ka whakaputa i te pakarutanga.</p>
|
||
<p>I ia kotahi o ngā mahi e toru, kua tautuhia e te hōtaka rangahau tētahi mate hēke; i ia take, kua aukatihia e Village te tauira hēke mā te here i ngā whanonga o te tūāpapa ki tētahi āhuatanga kore-huri o te Papanga 1 kāore e taea e ia te whakarerekē māna anake. Nā reira, ehara te mahere toru-mahi i te ōritenga mīhini i waenga i te hanganga o Village me ngā mahi e toru. He tauākī tēnei mō te whakatikatika uara: ka whakautu te hōtaka rangahau a Blockx me te kaupapa a Village ki tētahi āwangawanga e tiritirihia ana, ā, he rerekē anake rātou i te tikanga whakautu — ka whakawhanake te hōtaka rangahau i ngā taputapu tātaritanga me ngā taputapu ture, ā, ko Village ka whakawhanake i ngā taputapu hoahoanga me ngā taputapu ture matua.</p>
|
||
<hr />
|
||
<h2 id="section-7-distributive-equity-as-a-consequence-of-values-stickiness">Wāhanga 7 — Te ōritetanga tohatoha hei hua o te piri o ngā uara</h2>
|
||
<p>Ka ui te anga o te tika tohatoha mēnā kua tohatohahia tika ngā painga oranga i whakaputaina e te pūnaha taiao o te papaanga ki waenga i ngā rōpū whai pānga i roto i taua pūnaha.<a href="#fn52" class="footnote-ref" id="fnref52" role="doc-noteref"><sup>52</sup></a> Ko te kerēme o tēnei pepa, <em>ko te tika tohatoha te āhua oranga e whakaputaina ana e tētahi tūāpapa e piri ana ki ngā uara.</em> Mēnā ka ārai te hanganga o te tūāpapa i te huringa o te mahi kaitiaki-kuaha e tango ana i ngā hua o te tipu, ka rere ngā painga o taua mahi ki ngā kaiuru, ehara i te tūāpapa. Mēnā ka ārai te hanganga i te huringa o te mahi kaihanga-ture ki te tuhi ture kotahi-taha, ka tohatoha ngā painga o taua mahi ki ngā kaipāpā, ehara i te hopukia e te tūāpapa. Mēnā ka ārai te hanganga i te huringa tūranga o te kaiwhakahaere kirimana ki te pakarutanga tūranga, ka tohatoha te painga o te kaiwhakahaere kirimana ki ngā kaiuru o ngā hononga, kāore e tangohia e te papa hei kaiwhakarite ture. Ehara te tika tohatoha i tētahi whāinga motuhake e whai ana te papa. He hua e taea te matapae nō te piri o ngā uara o te papa, ina whakauru ngā uara e pā ana ki te oranga o ngā kaiuru o te pūnaha taiao.</p>
|
||
<h3 id="stakeholder-groups-at-villages-scale">6.1 Ngā rōpū hunga whai pānga i te rahi o Village</h3>
|
||
<p>E rima ngā rōpū e hāngai ana ki te rahi me te taumata o Village:</p>
|
||
<ol type="1">
|
||
<li><strong>Kaiwhakahaere.</strong> My Digital Sovereignty Ltd.</li>
|
||
<li><strong>Hapori (kāinga noho).</strong> Ko ngā wāhanga e 25–200 ngā mema e ohauru ana, e whakahaere ana i runga i te tūāpapa.</li>
|
||
<li><strong>Ngā mema.</strong> Ko ngā tāngata takitahi e noho ana ki tētahi hapori.</li>
|
||
<li><strong>Ngā kaiwhakahaere me ngā kaiārahi.</strong> Ngā mema o te hapori e mau ana i ētahi atu haepapa, ā, (i raro i te mahere ara tuakana-teina) ngā kaiārahi e āwhina ana i ētahi atu hapori kia whakatū i a rātou anō.</li>
|
||
<li><strong>Ngā hoa kotahitanga.</strong> Ētahi atu hapori
|
||
kua hono mā ngā kirimana kotahitanga ā-rua.</li>
|
||
</ol>
|
||
<h3 id="distributional-commitments-per-group">6.2 Ngā kawenata tohatoha mō ia rōpū</h3>
|
||
<p><strong>Kaiwhakahaere. Ko</strong> te oati tohatoha a te kaiwhakahaere ko te mātāpono <em>o te Tauira Pakihi Toitū</em> o te ture matua kua whakaputaina: Ka utua e Village ngā utu hei whakahaere toitū i te ratonga, me tētahi hua whai tikanga, ā, kāore ia e hoko pānui, raraunga, rānei uru āpitihanga. Kāore i te whakapuakina i tēnei wā ngā utu mō te kaiwhakatū, te wā whakahaere, me ngā āwhina pūtea whakawhiti kiritaki. Ko te hiahia kua whakaputaina, i te wā e hangaia ana te Pūtea Atawhai, ka noho te tohatoha taumata kaiwhakahaere i raro i te mana whakahaere a ngā kaitiaki, kaua ko te mana motuhake anake mō te kaiwhakatū. Ko te āhua o nāianei, he muna e hāngai ana ki te wāhanga, ā, kua whakapuakina pēnei; ko te āputa, ko te whakawhirinaki ki te ngākau pono o te kaiwhakatū mō te tohatoha oranga taumata kaiwhakahaere, tae noa ki te wā ka hangaia te Pūtea.</p>
|
||
<p><strong>Ngā Hapori.</strong> Ka whiwhi ngā hapori i te utu papatahi mō ia hapori me tētahi reiti whakatū tūturu, he mana whakahaere katoa ki ā rātou ake raraunga me te whakahaere, te tika ki te wehe i ngā wā katoa me te kawe raraunga, he here pakeke hanganga mō ngā mema e tiaki ana i te rahi o te hapori, te oati maha-āhua e whakapūmautia ana e te kaiwhakahaere
|
||
kāore e whakawhiua he uara ki te hapori, ā, kua whakaputaina te whakahē ki te hoko raraunga hapori, ki te whakangungu tauira i runga i ngā ihirangi hapori me te kore whakaaetanga, ki te whakamahi rānei i ngā pārongo hapori hei painga mō ētahi atu kiritaki. Te āputa: kāore anō ngā hapori kia whai reo ā-ture i ngā whakataunga taumata-papa. Kua whakaputaina te reo whakahaere hapori hei ariā kei te whakawhanakehia, ā, kāore anō kia hangaia.</p>
|
||
<p><strong>Ngā mema.</strong> Kāore ngā mema takitahi e tangohia ana he utu mō ia tangata, he rangatiratanga katoa ki ngā raraunga tae atu ki te kaweake i ngā hōputu tuwhera, he whakamana mō te muku e kapi ana i ngā whakaputanga, ngā tārua, me ngā pūnaha AI, he whakawhitinga AI e hāngai ana ki te whakaaetanga me te pupuri mahara mō tētahi wā poto, he tiaki ki te aroturuki i ngā whanonga me te whakapai ake i te whai wāhi mā te pānuitanga, me te tika ki te wehe me te kore whiunga.
|
||
Kei te hanga ināianei ngā oati hanganga taumata mema. Kāore te kaituhi e tautuhi ana i tētahi āputa taumata mema motuhake i tēnei wā, ahakoa he mahi mā tētahi kaitātari o waho te whakamana i te whakamana muku, ehara mā te kaiwhakahaere.</p>
|
||
<p><strong>Ngā kaiwhakahaere me ngā kaiārahi.</strong> Ka whiwhi ngā kaiwhakahaere e mahi ana i raro i te anga tuakana-teina i te mōhiotanga mā te whakapapa (te rārangi o ngā hapori i āwhinatia), te utu-ā-koha i ngā wāhanga whakamutunga o te mahere huarahi, me tētahi oati kua whakaputaina ki tētahi ara ratonga ngaio ā-Māori i te wāhanga whakamutunga o te mahere huarahi.
|
||
Kei te hanga te Wāhanga 1; kua whakaritea ngā Wāhanga 2 ki te 5 i runga i te mahere huarahi, engari kāore anō kia hangaia. Ko te āputa: i tēnei wā, kei runga i te Wāhanga 1 me te ngākau pono o te kaiwhakahaere ki te whakarite mahere huarahi mō ngā wāhanga whai ake te tohatoha oranga taumata kaiārahi.</p>
|
||
<p><strong>Ngā hoa hononga.</strong> Kua hangaia te hononga hei kirimana ā-rua me ngā tikanga whakamutu mārama, whakaaetanga ā-papa, me ngā mana putanga. Ko te here kia 200 mema e ārai ana i ngā āhua kore-ōrite o te kotahitanga e puta ake ana i te mea he nui rawa atu tētahi hapori i tētahi atu. Kāore anō he tikanga ā-ture hei tiaki i ngā āhuatanga kore-ōrite mō ngā wā ka tino rerekē te kaha rauemi o tētahi hoa kotahitanga; ko te here mema te nuinga o te mahi, engari kua tautuhia te āputa.</p>
|
||
<h3 id="where-commitment-depends-on-founder-good-faith">6.3 Ki te mea e whakawhirinaki ana te oati ki te ngākau pono o te kaiwhakatū</h3>
|
||
<p>E toru ngā oati kāore anō kia whakatinanahia ā-hanganga, ā, e whakawhirinaki ana ki te whakahaere a te kaiwhakatū kotahi o nāianei:</p>
|
||
<ol type="1">
|
||
<li>Tohatoha oranga i te taumata kaiwhakahaere i mua i te hanganga o te Trust.</li>
|
||
<li>Te reo whakahaere hapori i ngā whakataunga taumata papa.</li>
|
||
<li>Te whakawhitinga tiakitanga mō te wā-roa i tua atu i te wā e kaha ana te kaiwhakatū kotahi.</li>
|
||
</ol>
|
||
<p>Ka ingoa ēnei e te kaituhi i runga i te mārama, nā te mea kāore e oti te tātaritanga whakatikatika uara mēnā ka warewarehia ēnei. Ka aro atu te mahere huarahi kua whakaputaina ki ēnei tokotoru katoa — te hanga Whakawhirinaki Atāwhai mō (1) me (3), ngā pūnaha reo whakahaere hapori me te Poari Tohutohu Hangarau mō (2) — engari kāore anō kia oti tētahi i te wā e tuhi ana. Ehara i te mea e kī ana te pepa kua oti ngā āputa; engari e kī ana kua ingoaia, kua whakaputaina, ā, kua whakaritea hei mahi ā muri ake. Ko te whakaputa kōrero nei he wāhanga anō o te tū āhua piri-ki-ngā-uara: ka whakaputa te tūāpapa uara piri i āna ake mahi kāore anō kia oti, kia taea ai te whai i te rere mai i te hiahia ki te whakatutukitanga i te marea.</p>
|
||
<hr />
|
||
<h2 id="section-8-structural-audit-criteria">Wāhanga 8 — Ngā paearu arotake hanganga</h2>
|
||
<p>Ko te ariā matua o te pepa, ka taea te arotake i ngā oati a tētahi papanga e ū ana ki ngā uara i te taumata iti iho i te Big-Tech, mā ngā taonga tuhinga puna tuatahi tūmatanui, me te kore e whakapuaki e te papanga ngā pārongo tauhokohoko, pūtea rānei huna. Ka whakamana tēnei wāhanga i te tikanga arotake hei ripanga o ngā kerēme ka taea te tirotiro, ia kerēme he taonga tūmatanui hei taunakitanga, me tētahi ara whakakāhore ka taea e te kaipānui te whakamahi hei whakamātau motuhake i te kerēme.</p>
|
||
<table>
|
||
<colgroup>
|
||
<col style="width: 25%" />
|
||
<col style="width: 25%" />
|
||
<col style="width: 25%" />
|
||
<col style="width: 25%" />
|
||
</colgroup>
|
||
<thead>
|
||
<tr class="header">
|
||
<th>Tāpaetanga</th>
|
||
<th>Taonga whakamana</th>
|
||
<th>Tūmatanui?</th>
|
||
<th>Ka pēhea te whakamātau kia hē</th>
|
||
</tr>
|
||
</thead>
|
||
<tbody>
|
||
<tr class="odd">
|
||
<td>Whakamanatanga ā-ture mā te here-ā-tōpū me te hītori putanga</td>
|
||
<td>Ture Matua V1.2.0, whai mana i te 2025-11-20, i whakaputaina i roto i ngā reo e rima
|
||
i te URL ture matua a te kaiwhakahaere</td>
|
||
<td>Āe</td>
|
||
<td>Pānuitia te tuhinga; whakatairitea ngā reo puta noa i ngā whakamāoritanga; tirohia ngā ratonga whakarōpū mō te hītori o ngā putanga</td>
|
||
</tr>
|
||
<tr class="even">
|
||
<td>Whakangao ture toru-āputa (Aputa 1 kāore e taea te whakarerekē,
|
||
Aputa 2 kaipā, Aputa 3 mema)</td>
|
||
<td>Tuhinga tūāpapa arorangi; ture matua; tautuhinga kaipā; atanga manakohanga mema</td>
|
||
<td>Āe</td>
|
||
<td>Arotakehia te tuhinga ture matua; whakamātau ki te whakakore i tētahi āhuatanga kore-huringa o te Papanga 1 i te Papanga 2; tirohia te whakakahoretanga</td>
|
||
</tr>
|
||
<tr class="odd">
|
||
<td>Anga Tractatus (ngā tūāpapa arorau)</td>
|
||
<td>Tuhinga tūāpapa arorau kua whakaputaina; tuhinga arorau a Guardian Agents; putunga anga Tractatus</td>
|
||
<td>Āe</td>
|
||
<td>Pānuitia ngā tuhinga; whakamana kia kitea ngā tohunga ariā kua whakahuatia e whakaata ana i ngā whakataunga hoahoanga</td>
|
||
</tr>
|
||
<tr class="even">
|
||
<td>Utu papatahi mō ia hapori, kāore he utu mō ia tūru, here i te reiti tīmatanga</td>
|
||
<td>Whārangi utu me te whirihoranga hua ohaurunga i roto i te kaiwhakarato utu (Airwallex)</td>
|
||
<td>Āe</td>
|
||
<td>Whakamātau i te rerenga ohaurunga; tirohia te hanganga utu; whakamana
|
||
kore e piki utu ia tūru</td>
|
||
</tr>
|
||
<tr class="odd">
|
||
<td>Te rangatiratanga o te kaiwhakarato (kāore he ratonga whakahaere i raro i te mana whakahaere o Amerika)</td>
|
||
<td>Kaupapa here kaiwhakarato i whakapuakina e te kaiwhakahaere ki te marea, tuhinga hanganga, me te tirohanga i ngā rerenga raraunga e puta ana i te taiao whakaputa</td>
|
||
<td>Wāhanga noa (i te taumata arotake waehere me te mātakitaki rerenga)</td>
|
||
<td>Arotake i ngā whakawhirinaki i roto i te waehere tūmatanui; hopu i ngā rerenga
|
||
putanga o te whakaputa; whakamana i te kore o ngā karanga ki ngā ratonga i raro i te mana whakahaere o Amerika</td>
|
||
</tr>
|
||
<tr class="even">
|
||
<td>Wehewehenga hanganga o ngā kaipā (kāore e whakaaetia ngā pātai whakawhiti-pā)</td>
|
||
<td>Ka whakamahia te mono-tātari-tenanti i te paparanga uru raraunga,
|
||
kua tuhia hei āhuatanga hoahoa pūmau i ngā aratohu pūhanga</td>
|
||
<td>Wāhanga (i te taumata arotake waehere)</td>
|
||
<td>Arotake waehere o te paparanga uru raraunga; whakamātau i tētahi pātai horopaki kiritaki-A mō ngā raraunga kiritaki-B; whakamana i te whakahē</td>
|
||
</tr>
|
||
<tr class="odd">
|
||
<td>Ngā mana putanga me te kawe raraunga ā-hōputu tuwhera</td>
|
||
<td>Ngā tauranga kaweake raraunga i roto i te API tūmatanui me te ū ki te ture matua i te Mātāpono 1</td>
|
||
<td>Āe</td>
|
||
<td>Whakamātau i te kaweake; whakamana i te putanga hōputu tuwhera; whakamana
|
||
i te whakaoti</td>
|
||
</tr>
|
||
<tr class="even">
|
||
<td>Tāutoko muku (whakaputa, tārua, pūnaha AI)</td>
|
||
<td>Te ū ki te Ture Matua i roto i <em>te Mana Motuhake Tuatahi</em>;
|
||
ngā tikanga whakahaere kua tuhia ki ngā aratohu hangarau</td>
|
||
<td>Wāhanga noa (e kī ana he tūmatanui, engari me arotake kia whakatinana)</td>
|
||
<td>Tono kia mukua hei mema; tono kia whakamana te tango
|
||
i ngā karaehe e toru katoa; aromatawai mēnā ka taea e te kaiwhakahaere te whakaatu
|
||
i te oti</td>
|
||
</tr>
|
||
<tr class="odd">
|
||
<td>Te taumata hoahoanga mō ngā mema e 200, te kotahitanga hei ara whakawhānui</td>
|
||
<td>Tauira kupu mō te whārangi utu, tauira kirimana-ā-rua mō te whārangi kotahitanga</td>
|
||
<td>Āe</td>
|
||
<td>Whakamātau ki te tāpiri i te mema 201; whakamana ka hinga te whakamātau, ka whakaoho rānei i te kotahitanga</td>
|
||
</tr>
|
||
<tr class="even">
|
||
<td>Tekau mā rua ngā momo hua e tautokohia ana e tētahi pūtake waehere kotahi</td>
|
||
<td>Pūnaha kupu tūmatanui kua whakamārama i te whārangi mahere;
|
||
whirihoranga momo-hua i roto i te waehere</td>
|
||
<td>Āe</td>
|
||
<td>Arotakehia te whirihoranga o te rārangi kupu; rēhitatia ki ngā momo hua e rua rerekē; whakamana kia kotahi tonu te pūtake waehere e whakarato ana i ngā rerekētanga o te rārangi kupu</td>
|
||
</tr>
|
||
<tr class="odd">
|
||
<td>Ngā Guardian Agents e whakahaere ana i te whakaputanga (te whakatinanatanga o te paparanga tuatahi o te rohe e taea ana te kī / kāore e taea te kī)</td>
|
||
<td>Ngā tuhinga Kaihautū Kaitiaki kua whakaputaina; ngā papamātakitaki aroturuki whakaputanga a te kaiwhakahaere</td>
|
||
<td>Āe (ngā tuhinga) / Wāhanga (taunakitanga whakaputanga)</td>
|
||
<td>Pānuitia ngā tuhinga kua whakaputaina mō ngā Guardian Agents; tirohia te whanonga whakaputa i ngā papamātakitaki a te kaiwhakahaere</td>
|
||
</tr>
|
||
<tr class="even">
|
||
<td>E ono anga matatika me te whiriwhiringa maha</td>
|
||
<td>Kua whakaputaina te tuhinga turanga arorau;
|
||
ratonga PluralisticDeliberator i roto i te putunga Tractatus</td>
|
||
<td>Āe</td>
|
||
<td>Pānuitia te tuhinga; tirohia te waehere ratonga i roto i te
|
||
pātaka</td>
|
||
</tr>
|
||
<tr class="odd">
|
||
<td>Tuakana-teina Wāhanga 1 kei te whakaputanga (e whā ngā hongere tautoko)</td>
|
||
<td>Tāpaetia te tuhinga mō ngā ratonga tautoko; taputapu āwhina i ia
|
||
Village; tuhinga whakamārama; hongere urupare; rerenga whakarite wāhanga ataata whakataki
|
||
mō ngā hui</td>
|
||
<td>Āe</td>
|
||
<td>Haere ki tētahi Kāinga ora; whakamahia ia o ngā huarahi e whā; tirohia te whakahaere</td>
|
||
</tr>
|
||
<tr class="even">
|
||
<td>Kua whakamaheretia te Trust aroha, kāore anō kia whakaurua (<em>Te Puna Rangatiratanga</em>)</td>
|
||
<td>Whārangi mahere a te kaiwhakahaere; ingoa me te whakahau a te Trust kua whakaputaina; rēhita o te Tari Kamupene o Aotearoa</td>
|
||
<td>Āe</td>
|
||
<td>Tirohia te whārangi mahere; tirohia te rēhita; whakapūmau kei te noho tonu te Trust i te taumata whakaaro</td>
|
||
</tr>
|
||
<tr class="odd">
|
||
<td>Poari Tohutohu Hangarau e hanga ana, kāore anō ngā mema kia
|
||
ingoa</td>
|
||
<td>Whakapuakitanga o te kaupapa i te whārangi mahere a te kaiwhakahaere, te oati mō ngā tūru 50%+ nō ngā iwi taketake/Te Tonga o te Ao, he kī mārama ka ingoa ngā mema anake ina hōhonu te Poari</td>
|
||
<td>Āe</td>
|
||
<td>Tirohia te whārangi mahere; whakapūmau kāore he rārangi mema kua whakaputaina</td>
|
||
</tr>
|
||
<tr class="even">
|
||
<td>Ngā anga rangatiratanga raraunga taketake i whakahua, i tohuhia hoki
|
||
(CARE, Te Mana Raraunga)</td>
|
||
<td>Wāhanga ture matua; ngā tohutoro ki ngā whārangi uara; ngā tohutoro i roto i te tuhinga tuakana-teina; ngā tohutoro i roto i te tuhinga ariā a Guardian Agents</td>
|
||
<td>Āe</td>
|
||
<td>Whakamana i ngā tohutoro ki ngā puna matua i te Global Indigenous Data Alliance me Te Mana Raraunga</td>
|
||
</tr>
|
||
</tbody>
|
||
</table>
|
||
<p>Ka taea e te kaipānui me te uru ki te ipurangi tūmatanui te tirotiro i ia rārangi. Ko ngā rārangi kua tohuia <em>he Wāhanga anake</em> e hiahiatia ana he arotake waehere, he mātakitaki rerenga rānei hei tāpiri ki te pānui i ngā tuhinga kua whakaputaina; ka taea e te kaipānui me ēnei āheinga te whakaoti i te arotake motuhake, ā, e pōwhiritia ana e te kaiwhakahaere te whakamana a tētahi atu rōpū mō tētahi rārangi.</p>
|
||
<p>Ehara i te mea e kī ana te kaituhi ko tēnei tikanga arotake hei whakakapi i ērā atu tikanga aromatawai oranga katoa i ngā taumata katoa, kāore hoki e mea ana he rongoā katoa mō te mana pūnaha-taiao māna anake. He whaiti ake te kerēme: arā, i te taumata hapori iti iho i te Big-Tech, ka taea te tirotiro i ngā uara piri e whakamārama ana i te Wāhanga 2 mā ngā taonga pūtake matua anake, ā, ko tēnei āheinga tirotiro he tohu mō te tika tohatoha e tika ana kia whakaarohia e te hōtaka rangahau.</p>
|
||
<hr />
|
||
<h2 id="section-9-gaps">Wāhanga 9 — Ngā āputa</h2>
|
||
<p>Me whakapuaki e tētahi tūāpapa e ū ana ki ngā uara ngā wā kāore anō ōna uara kua whakataua kia whakatinanahia ā-tūtohu. E ingoa ana i tēnei wāhanga ngā āputa e rima pēnei, ā, ka puta ia āputa ki tētahi whārangi tūmatanui a te kaiwhakahaere, ā, ko ia anō te kaupapa o tētahi oati whakatika kua whakaputaina.</p>
|
||
<p><strong>Kōhao 1 — Kāore anō te Pūtea Whakawhirinaki Atawhai kia whakaurua.</strong>
|
||
<em> Te Puna Rangatiratanga</em> Trust, i whakamanahia e te kaiwhakahaere hei kaitiaki mō te wā-roa o te ture matua me te anga whakahaere o Tractatus, kāore anō kia whakaurua. Kua rahuitia e te kaiwhakahaere te ingoa, ā, kua whakaritea he anga ture matua, engari kāore he tuhinga whakahaere, kāore he kaitiaki, ā, kāore he mana ā-ture o te Pūtea i te wā e tuhi ana. Ko te tūnga kua whakaputaina, ko te whakatū i te Trust i te wā ka pakeke rawa ngā hononga e whakarato ana i te hōhonutanga whakahaere. He tūturu te āputa; ko te whakaiti i te pānga, ko te whakaputa i te hiahia ki te marea, me te whakaputa i ngā paearu mō te whakatū ā-ture.</p>
|
||
<p><strong>Kōhao 2 — He wawata noa iho te reo whakahaere hapori.</strong> Kāore anō he kaunihera kaipāmu ā-ture, he hui ā-mema, he rōpū māngai hapori rānei e tū. Ko te anga mahi ngātahi i te whārangi uara a te kaiwhakahaere me te ariā reo whakahaere hapori i te whārangi mahere kua whakaputaina hei ariā e whakawhanakehia ana, ehara i te mea he āhuatanga kua tukuna. He tūturu te āputa; ko te whakaiti i te tūraru, ko te whakaputanga o te ariā me te nui o ngā taipitopito kia taea e ngā kaipānui te whai i te kawenga a te kaiwhakahaere mō te whakatinanatanga ā muri ake, ā, kua whakaputaina hoki te Poari Tohutohu Hangarau hei huarahi kawenga motuhake.</p>
|
||
<p><strong>Kōhao 3 — Kāore te tohatoha taumata kaiwhakahaere e arotakengia tūmatanui.</strong> Kāore ngā utu a te kaiwhakarewa, te roa o te pūtea tautoko, me ngā rerenga pūtea āwhina ki ngā kiritaki kē e whakapuakina, e arotakengia, e whakahaere rānei e tētahi atu rōpū kē atu i te kaiwhakarewa kotahi. Ko te tūnga kua whakaputaina e te kaiwhakahaere, he mea tika tēnei mō tēnei wāhanga:
|
||
He tikanga noa iho te tūmataitinga o ngā kamupene i te wā tuatahi i raro i te ture kamupene o Aotearoa, ā, e tūmanakotia ana ka huri te tikanga arotake a te kamupene ki te whakahaere a te Trust i te wā e hangaia ana te Trust. He tūturu te āputa; ko te whakaiti i te tūraru ko te tūmataitinga e hāngai ana ki te wāhanga me te whakaputa i te hiahia huringa.</p>
|
||
<p><strong>Kōhao 4 — Mōrearea whakawhitinga rangatira kotahi me te AI.</strong>
|
||
He 74 tau te pakeke o te kaiwhakatū. Ko te tūnga kua whakaputaina e te kaiwhakahaere, he ngoikoretanga hanganga tēnei; ko te whakatika ko te hanganga o te Pūtea Whakawhirinaki Atāwhai me te Poari Kaitohutohu Hangarau, kāore anō kia whakatūria ēnei e rua. Ko te kaituhi o tēnei pepa te kaiwhakatū hoki, ā, e whakapono ana ia he wāhanga o te ū ki te tiakitanga te whakapuaki i tēnei āputa ki te marea i runga i te whārangi mahere me roto i tēnei pepa. Me whakaaro nui te kaipānui e aromatawai ana i te tū o te tūāpapa ki te ū ki ngā uara, ki te mea kua whakapuaki tēnei āputa, kāore i huna.</p>
|
||
<p><strong>Kōhao 5 — Kāore ngā Wāhanga 2 ki te 5 o Tuakana-teina i tukuna.</strong> Kei te hanga tonu te Wāhanga 1 (e whā ngā huarahi tautoko: te matua āwhina AI, te whakamārama ki te rangatira me te kaiwhakahaere, te huarahi urupare, te wānanga ataata whakataki me te kaihanga). Ngā Wāhanga 2 ki te 5 (te arataki i ngā kāinga, te whatunga arataki me ngā mātanga kua rēhitatia, te toronga ki ngā hapori taketake i tua atu i Aotearoa, ngā ratonga ngaio e ārahi ana ngā Māori) kua whakamaheretia, engari kāore anō kia hangaia.
|
||
Nā reira, kei runga i te Wāhanga 1 me te whakamahere kua whakaputaina kia anga whakamua ki ngā wāhanga o muri ake nei te ū ki te tohatoha ki ngā kaiārahi i tēnei wā. He tūturu te āputa; ko te whakaiti i te pānga, he mea ka taea te tuku i te Wāhanga 1 i tēnei rā, ā, ka taea te arotake, ā, kua tuhia ngā wāhanga o muri ake nei me te taipitopito e tika ana kia taea ai te whakahaeretanga i te kaiwhakahaere.</p>
|
||
<p>Kāore ēnei rima āputa i huna. Ka kitea ia i runga i tētahi whārangi tūmatanui a te kaiwhakahaere. Ko te ingoa tūmatanui o ngā kawenata kāore anō kia oti he tohu mō te ū ki ngā uara: he tūāpapa e whakaatu ana i ngā huringa, ā, ka whakaatu hoki i te āputa i waenga i ngā hiahia kua whakapuakina me ngā mahi o nāianei. Ka tonoa te kaipānui kia whakataua te tūāpapa i runga i te hanganga kua whakatinanahia me te mārama o te whakaatu i te āputa.</p>
|
||
<hr />
|
||
<h2 id="section-10-open-research-questions">Wāhanga 10 — Ngā pātai rangahau tuwhera</h2>
|
||
<p>Ka tukuna te tauira mahi o tēnei pepa ki te hapori ākonga ture hei tuku tuhinga ā-ture. Ko ngā pātai i raro nei ko ēnei e whakapono ana te kaituhi he mea pai rawa atu kia aromatawaihia e te hapori, ā, kua tuhia ēnei i roto i tētahi āhua e whai ana kia mārama, kia tūturu.</p>
|
||
<ol type="1">
|
||
<li><p><strong>He tika rānei te ariā o te piri o ngā uara?</strong> Ka whakamahi te pepa <em>i te piri o ngā uara</em> hei ingoa mō te āhuatanga kei tētahi whakahaere, arā, ka ārai ā-hanganga i āna uara kua whakapuaki kia kore e rereke. He ariā whaihua tēnei, ā, kei te rōpū rangahau kē he kupu mō tēnei e tika ana kia whakamahia e te kaituhi? Ki te hē, ki te whakapohehe rānei te kupu, he aha te whakahua pai ake?</p></li>
|
||
<li><p><strong>He ranea rānei te aronga arotake hanganga i te taumata hapori iti iho i te Big-Tech?</strong> I te taumata me te wāhanga i whakamāramaia i roto i tēnei pepa, he ranea rānei te kohinga o ngā oati kua rārangi i te Wāhanga 8 hei whakatū i tētahi tūnga tika tohatoha whai tikanga, hei whakakapi rānei i ngā aronga ka hāngai i te taumata nui ake?</p></li>
|
||
<li><p><strong>He aha ētahi atu paearu hanganga ka whakakaha ake i te arotake?</strong> He mea hanganga rānei e kore i whakaurua e te ripanga o te Wāhanga 8, ā, ka tūmanakohia e tētahi kaipānui whai wheako ki te whakatinana i te ture whakataetae kia kite?</p></li>
|
||
<li><p><strong>Kei hea te huarahi ū ki ngā uara e ngoikore ai?</strong> E mau ana i ngā āhua hapa o te mana pūnaha taiao, ā, ko ēhea kāore e mau? He aha ngā tikanga o mua e puta ai ka whakawhiti tētahi tūāpapa i tētahi taumata rahi, taumata whakahaere rānei, ā, ka akiaki i te huringa ki ētahi atu huarahi arotake?</p></li>
|
||
<li><p><strong>Te whai wāhi whakawhānui ki ngā rohe mana whakahaere.</strong> Ka whakahaerehia te tauira mahi mai i Aotearoa New Zealand, ā, he nohoanga whakahaere hoki kei te EU. Ka taea te tārua i te hanganga pūnaha ki ētahi atu rohe mana whakahaere? He aha ngā āhuatanga ā-rohe mana whakahaere (pērā i te pūnaha ture kirimana, te wātea o te ture whakawhirinaki, te hanganga ture rangatiratanga raraunga taketake) e tautoko ana i te tauira?</p></li>
|
||
<li><p><strong>Ngā anga tohatoha kāore i te Hauāuru me ngā rangahau ture-ā-ākoranga o te EU.</strong> Me pēhea te hōtaka rangahau e mahi tahi ai ki ngā anga tohatoha kāore i te Hauāuru (te rangatiratanga raraunga Māori, ngā Mātāpono CARE, te tuhinga whakahaere raraunga taketake whānui) e whakatinana ana i te tika tohatoha mā te herenga hononga, ehara mā te whakatinanatanga ture?</p></li>
|
||
<li><p><strong>Ngā tauira mahi hei rauemi mātauranga.</strong> Mēnā ka whakaputaina ngā tuku tuhinga pērā i tēnei pepa i te taha o ngā rangahau matua, ka whai hua ēnei ki te hōtaka rangahau hei rauemi whakamātautau, hei rauemi whakatairite whai whakaaro, kāore rānei?</p></li>
|
||
</ol>
|
||
<hr />
|
||
<h2 id="section-11-methodology-scope-and-self-reporting">Wāhanga 11 — Tikanga, whānuitanga, me te pūrongo ā-tinana</h2>
|
||
<p><strong>He tauira mahi, ehara i te whānuitanga.</strong> E tuhi ana te pepa i tētahi papa e whakahaere ana i te taumata hapori iti iho i te Big Tech, i te wā tuatahi o tōna whakahaere, mai i tētahi tūnga ā-rohe ture kotahi (Aotearoa me te nohoanga whakahaere i Uropi), i raro i tētahi hanganga ā-pakihi a te kaihanga kotahi, ā, me te aronga rangatiratanga raraunga ā-iwi taketake. He motuhake ngā kitenga ki taua horopaki.
|
||
Kāore e tohu ana kia whānuitia ki ngā Big Tech; ka taea te whakawhānui ki ētahi atu papa ā-hapori i te ariā, engari me whai tauira mahi motuhake.</p>
|
||
<p><strong>Te pūrongo ā-tangata.</strong> Nā te kaiwhakahaere o te tūāpapa i tuhi tēnei pepa. Ia kerēme pono mō te tūāpapa ka taea te whakamana mā ngā taonga tūmatanui i whakahuatia i te Wāhanga 8.
|
||
Ko te tūnga a te kaituhi, ko te tikanga arotake e hāngai ana ki ngā taonga tūmatanui te urupare tika ki te pūrongo-a-tangata: kāore e hiahiatia ana e te kaipānui kia whakawhirinaki ki ngā kī a te kaiwhakahaere, nā te mea ka taea te whakamātau ia kī katoa ki tētahi taonga kāore e whakahaerehia ana e te kaiwhakahaere.</p>
|
||
<p><strong>Āwhina AI.</strong> He kaiwhakahaere kamupene kotahi te kaituhi, ā, ehara ia i te kairangahau ture. I tuhia tēnei pepa me te āwhina a te AI (Claude, nō Anthropic), hei āwhina matua mō te hanganga, te tika o ngā tohutoro, me te whakatika i te tuhi. Kei runga i te kaituhi te kawenga katoa mō ngā ihirangi o tēnei pepa, me ngā hapa katoa kei roto. Ka tonoa ngā kaipānui e kitea ana he hapa kia whakatika i te kaituhi, kia taea ai e ngā putanga ā muri ake nei te whakauru i te whakatikatika.</p>
|
||
<p><strong>Te āhei ki te tārua.</strong> I runga i te ariā, ka taea e ētahi atu papa ā-hapori te tārua i ngā whakaritenga hanganga i whakamārama i roto i
|
||
Wāhanga 3 — utu papatahi mō ia hapori, here mō ngā mema hanganga, te wehewehe o ngā kaipā, te kōwhiringa rangatiratanga kaiwhakarato, te here ā-ture ā-iwi a te katoa, ngā mana putanga me te kawe raraunga — ā, ka taea e rātou te tārua i te hanganga ture toru-āputa i whakamārama i roto i te Wāhanga 2.4. He pātai mā rātou mēnā me pēnei rātou; kāore tēnei pepa e whakahau kia pēnei rātou.</p>
|
||
<p><strong>Pūtake tuwhera.</strong> Kei runga i te hua o te tono Pūtea NGI Zero Commons o Aperira 2026 te tango me te whakaputa i ngā wāhanga matua o te anga Tractatus hei whare pukapuka pūtake tuwhera EUPL-1.2. Ko te hiahia ā-roa a te kaiwhakahaere, ko te tuku i ngā wāhanga; kua herea tēnei hiahia ki te hua o te pūtea, nā te mea he mahi hangarau nui anō te tango me te tuhi tuhinga i te kounga e tika ana mō te tuku.</p>
|
||
<p><strong>Ngā mea kāore e ine ana te pepa.</strong> Kāore te pepa e ngana ki te ine i ngā hua o te tohatoha oranga (te makona o ngā mema, te pupuri i ngā kaiārahi, te hauora o te kotahitanga, te whai wāhi ki te whakahaere hapori) nā te mea me whai raraunga roa hei ine pono i ngā hua, ā, kāore anō ēnei raraunga kia wātea mō tēnei papanga. E hiahia ana te kaituhi kia aro nui ngā mahi ā muri ake ki te ine i ngā hua i roto i tētahi atu pepa.</p>
|
||
<p><strong>Ngā here o te mana a te kaituhi.</strong> Ehara te kaituhi i te kairangahau ture, kāore ia i whakangungua ki te ture whakataetae o te Uniana o Europi, ki te ture kirimana rānei, ā, kāore āna mana mō te kaupapa nei kia aromātai mēnā he mea whakamīharo ā-ariā ētahi wāhanga o te tauira mahi, he mea noa rānei. Nō reira, ka tukuna tēnei tuhinga hei rauemi tuhinga, ehara i te mea hei koha mātauranga, ā, ko tōna hua whaihua rawa ko te āhei a tētahi kaipānui whai mana whai wāhi ki te aromātai, ki te whakawhānui, ki te whakatika rānei.</p>
|
||
<hr />
|
||
<h2 id="references">Ngā Pūtake</h2>
|
||
<h3 id="primary-scholarly-sources">Ngā puna rangahau matua</h3>
|
||
<p>Blockx, Jan.<em>Te Whakahaere i te Mana Pūnaha o ngā Papanga mā te Ture Kirimana me te Ture Whakataetae</em>. He kaupapa rangahau, Te Whare Wānanga o Antwerp, Te Takiwā Ture, i pūtea e Te Pūtea Rangahau – Flanders (FWO), 2022–2025. He whakarāpopototanga o te kaupapa e whakamārama ana i te tauira toru-mahi me te tauira ture i runga i te pūnaha taiao hei whakatika i te nui rawa o te mana papanga mā ngā rongoā o te ture kirimana me te ture whakataetae.<a href="#fn53" class="footnote-ref" id="fnref53" role="doc-noteref"><sup>53</sup></a></p>
|
||
<p>Li, Yibo. "Te Whakamārama i te Mana o te Pūnaha-ā-Taiao: te Whakamahi i ngā Utu me ngā Āheinga o ngā Kirimana." <em>Utrecht Law Review</em>, Rōpū 21, Putanga 1 (Mahuru 2025), whārangi 4–18. DOI: 10.36633/ulr.1097. E tūtohu ana i <em>te tika tohatoha</em> hei whakaaro ārai-whakataetae anō.<a href="#fn54" class="footnote-ref" id="fnref54" role="doc-noteref"><sup>54</sup></a></p>
|
||
<h3 id="philosophical-sources-cited-in-the-tractatus-framework">Ngā puna whakaaro i whakahuatia i roto i te anga Tractatus</h3>
|
||
<p>Wittgenstein, Ludwig. <em>Tractatus Logico-Philosophicus</em>, 1921. Tautuhinga 7 me te wehewehe i waenga i te mea ka taea te kī / te mea kāore e taea te kī. I whakamāoritia e C. K. Ogden (1922), Routledge & Kegan Paul.</p>
|
||
<p>Berlin, Isaiah. "Two Concepts of Liberty", 1958. I tāruarua ki roto i
|
||
<em> Four Essays on Liberty</em> (1969), Oxford University Press.
|
||
Te maha o ngā uara me te kore taea te whakataurite.<a href="#fn55" class="footnote-ref" id="fnref55" role="doc-noteref"><sup>55</sup></a></p>
|
||
<p>Ostrom, Elinor. <em>Governing the Commons: The Evolution of
|
||
Institutions for Collective Action</em>, 1990. Cambridge University
|
||
Press. Whakahaere pokapū maha me ngā umanga whakauru.<a href="#fn56" class="footnote-ref" id="fnref56" role="doc-noteref"><sup>56</sup></a></p>
|
||
<p>Alexander, Christopher. <em>A Pattern Language: Towns, Buildings,
|
||
Construction</em>, 1977. Oxford University Press. Tikanga reo-āhua. <em>The Nature of Order</em> (Ngā Pukapuka 1–4, 2002–2004), Center for Environmental Structure. Mātāpono hoahoanga pūnaha ora.<a href="#fn57" class="footnote-ref" id="fnref57" role="doc-noteref"><sup>57</sup></a></p>
|
||
<p>Weber, Max. <em>Wirtschaft und Gesellschaft</em>, 1922 (i muri i tōna matenga). Te pūnaha whakahaere ā-ture, ā-arorau me te ariā o te whakamana whakahaere. I whakahuatia hei tūnga ariā e whakautu ana te kōrero <em>i muri i a Weber</em> i te Wāhanga 2.</p>
|
||
<h3 id="scholarly-sources-cited-in-the-monolithic-to-pluralism-pivot-argument-section-2.2">Ngā pūtake mātauranga i whakahuatia i roto i te tautohetohe hurihanga mai i te kotahitanga ki te kanorau (Wāhanga 2.2)</h3>
|
||
<p>Berlin, Isaiah. <em>The Pursuit of the Ideal</em>. 1988 Kōrero whiwhinga Tohu Agnelli. I tāpirihia anō ki roto i <em>The Crooked Timber of Humanity: Chapters in the History of Ideas</em>, i whakatikahia e Henry Hardy, Princeton University Press, 1990. Ko te whakapuakitanga pakeke a Berlin mō te kanorau uara hei āhuatanga o te oranga tangata, ehara i te āhuatanga pouri o te ao matatika.<a href="#fn58" class="footnote-ref" id="fnref58" role="doc-noteref"><sup>58</sup></a></p>
|
||
<p>Berlin, Isaiah. <em>Four Essays on Liberty</em>. Oxford
|
||
University Press, 1969. Kei roto ko "Two Concepts of Liberty" (1958)
|
||
me ētahi atu tuhinga e pā ana ki te maha o ngā uara me te kore taea te whakataurite.<a href="#fn59" class="footnote-ref" id="fnref59" role="doc-noteref"><sup>59</sup></a></p>
|
||
<p>Gray, John. <em>Isaiah Berlin</em>. HarperCollins, 1995;
|
||
Princeton University Press, 1996. He rangahau whakamārama e kī ana ko te
|
||
kanorau te koha matua a Berlin, ā, ehara te kanorau i te
|
||
whanaungatanga engari ko te āhuatanga o te kōwhiringa a te tangata e mōhiotia ana.<a href="#fn60" class="footnote-ref" id="fnref60" role="doc-noteref"><sup>60</sup></a></p>
|
||
<p>MacIntyre, Alasdair. <em>After Virtue: A Study in Moral
|
||
Theory</em>. University of Notre Dame Press, 1981. He tātaritanga i te
|
||
whakarāpopototanga o te kōrero matatika i raro i ngā āhuatanga o te
|
||
mōhinui whakamutunga me te ngaronga o tētahi anga whāinga-ā-tangata
|
||
tiritahi.<a href="#fn61" class="footnote-ref" id="fnref61" role="doc-noteref"><sup>61</sup></a></p>
|
||
<p>Taylor, Charles. <em>Ngā Pūtake o te Tangata: Te Waihanga i te Tuakiri Hou</em>. Whare Pāpāho o te Whare Wānanga o Harvard, 1989. E tautuhi ana i te takitahi ā-atoomika hei āhuatanga ahurea, ehara i te mea taiao; e whakawhanake ana i te kōrero e mea ana he kanorau, he taupatupatu hoki ngā pūtake matatika o te ao hou.<a href="#fn62" class="footnote-ref" id="fnref62" role="doc-noteref"><sup>62</sup></a></p>
|
||
<p>Bellah, Robert, Richard Madsen, William M. Sullivan, Ann Swidler,
|
||
me Steven M. Tipton. <em>Ngā Tikanga o te Ngākau: Te Takitahi me te
|
||
Manatōpū i te Ora o Amerika</em>. University of California Press,
|
||
1985. He rangahau whakamātautau, whakamārama hoki mō te taumaha i waenga i
|
||
te takitahi me te hapori i roto i te hapori Amerikana o te mutunga o te wā hou.<a href="#fn63" class="footnote-ref" id="fnref63" role="doc-noteref"><sup>63</sup></a></p>
|
||
<p>Putnam, Robert D. <em>Bowling Alone: The Collapse and Revival of
|
||
American Community</em>. Simon & Schuster, 2000. He tuhinga rangahau
|
||
mō te hekenga o te rawa ā-pāpori me te pakupaku haere o ngā
|
||
whakahaere ā-hapori.<a href="#fn64" class="footnote-ref" id="fnref64" role="doc-noteref"><sup>64</sup></a></p>
|
||
<p>Sandel, Michael J. <em>Te Kore-mārire o te Manapori: A Amerika e Rapu Ana i tētahi Aronga Hinengaro ā-Iwi</em>. Harvard University Press, 1996. He whakapae e mea ana kua whakakīkī te herekore ā-tukanga i ngā painga ā-hapori whai-kiko, ā, e tuku ana te tikanga tūmatanui i tētahi whakamārama rerekē mō te whakahaere ā-tinana.<a href="#fn65" class="footnote-ref" id="fnref65" role="doc-noteref"><sup>65</sup></a></p>
|
||
<p>Piketty, Thomas. <em>Te Pūtea i te Rautau Rua Tekau mā Tahi</em>.
|
||
I whakamāoritia e Arthur Goldhammer, Harvard University Press, 2014.
|
||
Tātaritanga ā-tau roa ā-taurite mō ngā āhuatanga whakakotahitanga pūtea i raro i te
|
||
kapiti hou.<a href="#fn66" class="footnote-ref" id="fnref66" role="doc-noteref"><sup>66</sup></a></p>
|
||
<h3 id="pre-village-author-artifacts-internal-dated">Ngā taonga a te kaituhi i mua i te Village (ā-roto, kua rā)</h3>
|
||
<p>Sy.Digital. <em>Ngā Uara Matua me ngā Mātāpono</em>, waehere tuhinga STR-VAL-0001, putanga 1.0, 29 o Poutū-te-rangi 2025. He tuhinga whakahaere a te kaituhi i mua i te Village e whakaatu ana i tētahi huinga uara whakahaere kotahi. He tuhinga mahi ā-roto, i whakahuatia hei taonga tawhito o tōna ake whanaketanga hinengaro.</p>
|
||
<p>Sy.Digital. <em>Anga Whakakotahitanga Uara, waehere</em> tuhinga
|
||
STR-GOV-0002, putanga 1.0, 31 o Poutū-te-rangi 2025. Anga a te kaituhi i mua i te Village
|
||
e ngana ana ki te whakakotahi i ngā mahi whakahaere katoa ki te
|
||
huinga uara STR-VAL-0001 mā te ripanga whakakotahitanga. He tuhinga mahi ā-roto,
|
||
i whakahuatia hei taonga tohu rā o te whanaketanga hinengaro a te kaituhi.</p>
|
||
<p>Sy.Digital. <em>Hanganga Rōpū Whai Mana: He Ara Hou mō te Rangatiratanga Matihiko</em>, waehere tuhinga STO-INN-0002, putanga 2, 22 Aperira 2025. Puka mā o te kaituhi i mua i te Village e tūtohu ana i tētahi whakarōpūtanga anō e whā-wāhanga o te hanganga rōpū i runga i ngā pae wā me te mau tonu o ngā pārongo, kaua i te whakahaere mātauranga.
|
||
Tuhinga mahi ā-roto, i whakahuatia hei taonga tawhito.<a href="#fn67" class="footnote-ref" id="fnref67" role="doc-noteref"><sup>67</sup></a></p>
|
||
<h3 id="indigenous-data-sovereignty-sources">Pūtake rangatiratanga raraunga taketake</h3>
|
||
<p>Te Mana Raraunga — Pūhononga Mana Raraunga Māori. <em>Ngā Mātāpono o te Mana Raraunga Māori.</em> <a href="https://www.temanararaunga.maori.nz/" class="uri">https://www.temanararaunga.maori.nz/</a>.<a href="#fn68" class="footnote-ref" id="fnref68" role="doc-noteref"><sup>68</sup></a></p>
|
||
<p>Carroll, S. R., Garba, I., Figueroa-Rodríguez, O. L., Holbrook,
|
||
J., Lovett, R., Materechera, S., Parsons, M., Raseroka, K.,
|
||
Rodriguez-Lonebear, D., Rowe, R., Sara, R., Walker, J. D., Anderson, J., & Hudson, M. (2020). Ngā Mātāpono CARE mō te Mana Whakahaere Raraunga Taketake. <em>Data Science Journal</em>, 19(1), 43. <a href="https://www.gida-global.org/care" class="uri">https://www.gida-global.org/care</a>.<a href="#fn69" class="footnote-ref" id="fnref69" role="doc-noteref"><sup>69</sup></a></p>
|
||
<p>Te Tiriti o Waitangi (1840). He tuhinga tūāpapa i whakaaetia i roto i te ture whakahaere a te kaiwhakahaere me te Wāhanga 5.</p>
|
||
<h3 id="primary-source-artifacts-of-the-platform-described">Ngā taonga pūtake matua o te tūāpapa i whakamārama</h3>
|
||
<p>Ture Whakahaere o My Digital Sovereignty Ltd, Putanga 1.2.0,
|
||
E whai mana ana i te 2025-11-20. I whakaputaina i roto i ngā reo e rima i te URL ture
|
||
whakahaere a te kaiwhakahaere.</p>
|
||
<p><em>Ngā Pūtake Arorau o te Kaupapa o te Kāinga</em> (Stroh, Hui-tanguru 2026). He whakaaturanga tuhinga o te anga Tractatus me tōna tūāpapa arorau nō ngā tikanga e rima.<a href="#fn70" class="footnote-ref" id="fnref70" role="doc-noteref"><sup>70</sup></a></p>
|
||
<p><em>Ngā Āpiha Kaitiaki me te Mātāpono o te Haepapa AI</em>
|
||
(Stroh, Poutūterangi 2026). Tuhinga i whakaputaina e whakaata ana i a Wittgenstein, Berlin,
|
||
Ostrom, Alexander, me Te Ao Māori ki runga i te hanganga o ngā Āpiha Kaitiaki
|
||
a te kaihanga. CC BY 4.0.<a href="#fn71" class="footnote-ref" id="fnref71" role="doc-noteref"><sup>71</sup></a></p>
|
||
<p><em>Whakahaere AI mō ngā Hapori</em>, Raupapa Tuhinga (My
|
||
Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026), tuhinga 01–05. He tohu motuhake
|
||
ki te Tuhinga 02 (<em>Te Huringa Mīhana Mā te Whakamahi Hangarau</em>)<em>
|
||
</em> me te Tuhinga 05 (<em>Te Ārai i te Huringa ki ngā Tikanga
|
||
Ipurangi-ā-Ao</em>).<a href="#fn72" class="footnote-ref" id="fnref72" role="doc-noteref"><sup>72</sup></a><a href="#fn73" class="footnote-ref" id="fnref73" role="doc-noteref"><sup>73</sup></a></p>
|
||
<p><em>Tō Mātou Mahere</em> (mysovereignty.digital/our-plan.html) —
|
||
mahere huarahi mō te wā-roa, whakamahere a te Pūtahi Atāwhai, tauākī whakatūnga o te Poari Kaitohutohu Hangarau, ariā mō te reo whakahaere hapori.</p>
|
||
<p><em>Ngā Uara</em> (mysovereignty.digital/values.html) — e ono ngā mātāpono o te ture matua a te kaiwhakahaere.</p>
|
||
<p><em>Federation</em> (mysovereignty.digital/federation.html) — tauira kirimana federation ā-taha e rua me te tauira whakaaetanga paparanga.</p>
|
||
<p><em>Utu</em> (mysovereignty.digital/pricing.html) — utu taurite mō ia hapori, here i te reiti tīmatanga, here kia 200 mema, me te kotahitanga hei huarahi whakawhānui.</p>
|
||
<p><em>Mai i te Tohu Āwhina ki ngā Ratonga ā-Ao: Me pēhea e tautoko ai ngā Hapori o te Kāinga
|
||
i a rātou anō</em> (Aperira 2026) — mahere ara tuakana-teina rima-wāhanga,
|
||
manatārua whakapapa, ehara i ngā tohu, uru ā-koha mō
|
||
ngā hapori taketake.<a href="#fn74" class="footnote-ref" id="fnref74" role="doc-noteref"><sup>74</sup></a></p>
|
||
<p>Putunga anga Tractatus. <a href="https://codeberg.org/mysovereignty/tractatus-framework" class="uri">https://codeberg.org/mysovereignty/tractatus-framework</a>.
|
||
EUPL-1.2 kua tūtohutia; kei runga i te tono pūtea NGI Zero Commons o Āperira 2026 te auau tuku o nāianei.</p>
|
||
<hr />
|
||
<hr />
|
||
<h2 id="copyright-and-licence">Tika Tārua me te Raihana</h2>
|
||
<p>© 2026 <strong>My Digital Sovereignty Limited</strong>, Aotearoa
|
||
Niu Ioka. Kua tiakina ngā mana katoa, e ai ki te raihana kei raro nei.</p>
|
||
<p>Kua tukuna tēnei mahi i raro i <strong>te Raihana Creative Commons Attribution 4.0 International</strong> (CC BY 4.0). Hei tiro i tētahi kape o tēnei raihana, toro <a href="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/" class="uri">ki https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/</a>, me te tuku reta rānei ki Creative Commons, PO Box 1866, Mountain View, CA 94042, USA.</p>
|
||
<p><strong>He mana āu ki te:</strong></p>
|
||
<ul>
|
||
<li><strong>Tiritiri</strong> — tārua, tohatoha anō i ngā rauemi i roto i tētahi pāpāho, tūhāhā rānei.</li>
|
||
<li><strong>Whakarerekē</strong> — whakahōputu anō, whakarerekē, me te hanga atu i runga i te rauemi mō ngā take katoa, tae atu ki te whakamahinga ā-pakihi.</li>
|
||
</ul>
|
||
<p>Kāore e taea e te kaiwhakarato raihana te whakakore i ēnei here here, mēnā ka ū koe ki ngā tikanga o te raihana.</p>
|
||
<p><strong>I raro i ngā tikanga e whai ake nei:</strong></p>
|
||
<ul>
|
||
<li><strong>Tautuhinga</strong> — Me whakamōhio ngā kaiwhakamahi anō i te ingoa tika ki a My Digital Sovereignty Limited me John Stroh hei kaituhi o tēnei mahi, me tuku hono ki te raihana, ā, me whakamōhio mēnā i mahia he panoni. Ka taea te tuku tohu i runga i tētahi huarahi whai tikanga, engari kaua e whakaatu ana e tautoko ana a My Digital Sovereignty Limited, te kaituhi rānei i te kaiwhakamahi anō, i te whakamahinga anō rānei.</li>
|
||
<li><strong>Kāore he here tāpiri</strong> — Kāore koe e āhei ki te whakamahi i ngā tikanga ture, i ngā tikanga hangarau rānei hei here ture i ētahi atu kia kore ai rātou e mahi i tētahi mea e whakaaetia ana e te raihana.</li>
|
||
</ul>
|
||
<p><strong>Ngā Pānui:</strong></p>
|
||
<ul>
|
||
<li>Kāore koe e hiahiatia kia ū ki te raihana mō ngā wāhanga o te rauemi kei te rāngai tūmatanui, i ngā wā rānei e whakaaetia ana tō whakamahinga e tētahi tūāpapa, tētahi here rānei e hāngai ana.</li>
|
||
<li>Kāore he raihana e tukuna. Tērā pea kāore te raihana nei e tuku i ngā whakaaetanga katoa e hiahiatia ana mō tō whakamahinga kua whakaritea. Hei tauira, tērā pea ka aukati ētahi atu mana, pērā i ngā mana whakatairanga, ngā mana tūmataiti, ngā mana ā-iwi rānei, i tō whakamahinga i te rauemi.</li>
|
||
</ul>
|
||
<h3 id="suggested-citation-formats">Ngā āhua tohutoro kua tūtohutia</h3>
|
||
<p><strong>Tohu kōrero katoa (āhua Chicago kaituhi-tau).</strong></p>
|
||
<blockquote>
|
||
<p>Stroh, John [ORCID <a href="https://orcid.org/0009-0005-2933-7170">0009-0005-2933-7170</a>].
|
||
2026. <em>Te Ōritetanga Tohatoha Mā te Hanganga: He Tauira Mahi
|
||
Ā-Hapori mō te Piri o ngā Uara</em>. Putanga 1.0. My Digital
|
||
Sovereignty Limited, Aotearoa New Zealand. I whakaputaina i te 16 o Paenga-whāwhā 2026.
|
||
DOI: <a href="https://doi.org/10.5281/zenodo.19600614">10.5281/zenodo.19600614</a>.
|
||
Putanga HTML kei <a href="https://agenticgovernance.digital/whitepapers/distributive-equity.html" class="uri">https://agenticgovernance.digital/whitepapers/distributive-equity.html</a>.
|
||
I whakawhiwhia ki raro i te raihana Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).</p>
|
||
</blockquote>
|
||
<p><strong>Tohu poto (i roto i te tuhinga).</strong></p>
|
||
<blockquote>
|
||
<p>Stroh (2026)</p>
|
||
</blockquote>
|
||
<p><strong>BibTeX.</strong></p>
|
||
<div class="sourceCode" id="cb1"><pre class="sourceCode bibtex"><code class="sourceCode bibtex"><span id="cb1-1"><a href="#cb1-1" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a><span class="va">@misc</span>{<span class="ot">stroh2026distributive</span>,</span>
|
||
<span id="cb1-2"><a href="#cb1-2" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a> <span class="dt">kaituhi</span> = {Stroh, John},</span>
|
||
<span id="cb1-3"><a href="#cb1-3" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a> <span class="dt">taitara</span> = {Te Ōritetanga Whakawhānui mā te Hanganga:</span>
|
||
<span id="cb1-4"><a href="#cb1-4" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a> He Tauira Mahi ā-Hapori mō te Piri o ngā Uara},</span>
|
||
<span id="cb1-5"><a href="#cb1-5" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a> <span class="dt">me pēhea i whakaputaina</span> = {My Digital Sovereignty Limited, Aotearoa New Zealand},</span>
|
||
<span id="cb1-6"><a href="#cb1-6" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a> <span class="dt">putanga</span> = {1.0},</span>
|
||
<span id="cb1-7"><a href="#cb1-7" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a> <span class="dt">tau</span> = {2026},</span>
|
||
<span id="cb1-8"><a href="#cb1-8" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a> <span class="dt">marama</span> = <span class="st">Āperira</span>,</span>
|
||
<span id="cb1-9"><a href="#cb1-9" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a> <span class="dt">doi</span> = {10.5281/zenodo.19600614},</span>
|
||
<span id="cb1-10"><a href="#cb1-10" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a> <span class="dt">url</span> = {https://doi.org/10.5281/zenodo.19600614},</span>
|
||
<span id="cb1-11"><a href="#cb1-11" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a> <span class="dt">orcid</span> = {0009-0005-2933-7170},</span>
|
||
<span id="cb1-12"><a href="#cb1-12" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a> <span class="dt">tuhipoka</span> = {Putanga HTML kei https://agenticgovernance.digital/whitepapers/distributive-equity.html. I whakawhiwhia ki raro i te raihana Creative Commons Attribution 4.0 International.}</span>
|
||
<span id="cb1-13"><a href="#cb1-13" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a>}</span></code></pre></div>
|
||
<h3 id="contact">Whakapā</h3>
|
||
<p>Mō ngā pātai mō te tohutoro, te raihana, te whai wāhi hōhonu ki te tautohetohe,
|
||
rānei te whakatika hapa:</p>
|
||
<p><strong>John Stroh</strong>, Kaiwhakahaere, My Digital Sovereignty Limited ORCID: <a href="https://orcid.org/0009-0005-2933-7170" class="uri">https://orcid.org/0009-0005-2933-7170</a> DOI (tēnei pepa): <a href="https://doi.org/10.5281/zenodo.19600614" class="uri">https://doi.org/10.5281/zenodo.19600614</a> īmēra: <a href="mailto:john.stroh@mysovereignty.digital" class="email">john.stroh@mysovereignty.digital</a> paetukutuku kaiwhakaputa: <a href="https://mysovereignty.digital" class="uri">https://mysovereignty.digital</a> pae rangahau: <a href="https://agenticgovernance.digital" class="uri">https://agenticgovernance.digital</a></p>
|
||
<h3 id="machine-readable-licence-metadata">Metadata raihana e taea te pānui e ngā mīhini</h3>
|
||
<p>Ko te putanga HTML kua whakaputaina o tēnei pepa e whakauru ana i ngā metadata e whai ake nei ki te upoko o tōna tuhinga mō te tohutoro aunoa me te rapu raihana:</p>
|
||
<div class="sourceCode" id="cb2"><pre class="sourceCode html"><code class="sourceCode html"><span id="cb2-1"><a href="#cb2-1" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a><span class="dt"><</span><span class="kw">hononga</span> <span class="er">rel</span><span class="ot">=</span><span class="st">" raihana"</span> <span class="er">href</span><span class="ot">=</span><span class="st">"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/"</span><span class="dt">></span></span>
|
||
<span id="cb2-2"><a href="#cb2-2" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a><span class="dt"><</span><span class="kw">meta</span> <span class="er">ingoa</span><span class="ot">=</span><span class="st">"dcterms.mana"</span> <span class="er">tūmomo</span><span class="ot">=</span><span class="st">© 2026 My Digital Sovereignty Limited. I raihanahia i raro i te CC BY 4.0.</span><span class="dt">></span></span>
|
||
<span id="cb2-3"><a href="#cb2-3" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a><span class="dt"><</span><span class="kw">meta</span> <span class="er">ingoa</span><span class="ot">=</span><span class="st">"dcterms.license"</span> <span class="er">tūāhanga</span><span class="ot">=</span><span class="st">"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/"</span><span class="dt">></span></span>
|
||
<span id="cb2-4"><a href="#cb2-4" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a><span class="dt"><</span><span class="kw">meta</span> <span class="er">ingoa</span><span class="ot">=</span><span class="st">"dcterms.creator"</span> <span class="er">tūāhanga</span><span class="ot">=</span><span class="st">"John Stroh"</span><span class="dt">></span></span>
|
||
<span id="cb2-5"><a href="#cb2-5" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a><span class="dt"><</span><span class="kw">kupu matua</span> <span class="er">ingoa</span><span class="ot">=</span><span class="st">"dcterms.publisher"</span> <span class="er">tūmomo</span><span class="ot">=</span><span class="st">"Tōku Rangatiratanga Matihiko Herenga"</span><span class="dt">></span></span>
|
||
<span id="cb2-6"><a href="#cb2-6" aria-hidden="true" tabindex="-1"></a><span class="dt"><</span><span class="kw">meta</span> <span class="er">ingoa</span><span class="ot">=</span><span class="st">"dcterms.dateSubmitted"</span> <span class="er">tūāhanga</span><span class="ot">=</span><span class="st">"2026-04-16"</span><span class="dt">></span></span></code></pre></div>
|
||
<hr />
|
||
<p><strong>Putanga 1.0 — te putanga tuatahi kua arotakehia.</strong> Kei roto i te V1.0 he arotake nui o te Wāhanga 5 (ngā mātāpono i ahu mai i te ahurea Māori) nā Dr Karaitiana Taiuru, nāna i tono kia whakatikahia tētahi rerenga kōrero i whakamārama hē i te mana o Te Mana
|
||
Raraunga me ngā Mātāpono CARE hei "whakamārama ā-ture mātauranga" i te wā he anga whai mana motuhake ēnei, ā, i warewarehia e tō rātou whakamārama taketake te tū o Te Tiriti o Waitangi hei tūāpapa. Kei te wātea te whakatikatika i ngā putanga o ngā reo e rima katoa.
|
||
E whakamanahia ana ngā arotake me ngā whakawhānuitanga anō ki te wāhitau kei runga ake nei, ā, ka whakaatuhia ēnei i ngā putanga e whai ake nei. Kāore anō te kaituhi kia pānui i te whakaputanga pukapuka-roa o te kaupapa Blockx i whakahuahia; i ahu ngā tohutoro ki te kaupapa i ngā whakarāpopototanga tūmatanui o te kaupapa, ā, ko tētahi putanga ā muri ake nei e whakauru ana i ngā tohutoro pukapuka tūturu ka tukuna hei V1.1, hei teitei ake rānei.</p>
|
||
<p><em>My Digital Sovereignty Limited — Aotearoa New Zealand, 16
|
||
Paenga-whāwhā 2026.</em></p>
|
||
<aside id="footnotes" class="footnotes footnotes-end-of-document" role="doc-endnotes">
|
||
<hr />
|
||
<ol>
|
||
<li id="fn1"><p>Ko te kaupapa "Te Whakahaere i te Mana Pūnaha-ā-Taiao o ngā Papanga mā te Ture Kirimana me te Ture Whakataetae" he kaupapa rangahau pūtea-ā-FWO i te Whare Wānanga o Antwerp, Takiwā Ture, me Jan Blockx (kaiāwhina kaiako e whai ana ki te tūranga pūmau, ture ōhanga o Europi) hei kairangahau matua, e kapi ana i ngā tau 2022–2025. Ka whakawhanake te kaupapa i tētahi tauira ture pūnaha-ā-taiao e whakauru ana i ngā āhuatanga e toru o te papanga
|
||
mana — te papanga hei kaitiaki o te papanga, hei kaihanga ture o ngā hononga i roto i te pūnaha taiao, ā, hei kaiuru kirimana me ngā mana me ngā haepapa i roto i te pūnaha taiao. Ko te tauira toru-mahi e whakamahia ana puta noa i tēnei pepa i tangohia mai i ngā whakarāpopototanga tūmatanui o te kaupapa; kāore te kaituhi o tēnei pepa i pānui i te whakaputanga roa pukapuka o te kaupapa, ā, kāore ia e tohu tika ana.<a href="#fnref1" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn2"><p>Li, Yibo. "Te Whakamārama i te Mana o te Pūnaha-ā-Taiao: te Whakamahi i ngā Tautuhinga Utu me ngā Tautuhinga Kirimana." <em>Utrecht Law Review</em>, Rōpū 21, Putanga 1 (Mahuru 2025), whārangi 4–18. DOI: 10.36633/ulr.1097. Ka whakamōhio i te mana pūnaha taiao hei mea motuhake i te mana mākete tuku iho me te mana whiriwhiringa; ka tautuhi i te utu me ngā āwhina kirimana hei tikanga matua mā ngā papa hei whakaawe i te tohatoha oranga i waenga i ngā kaiuru; ka tūtohu i te tika tohatoha hei whakaaro ārai-whakataetae anō<a href="#fnref2" class="footnote-back" role="doc-backlink">.</a></p></li>
|
||
<li id="fn3"><p>Ko te kaupapa "Te Whakahaere i te Mana Pūnaha o ngā Papanga mā te Ture Kirimana me te Ture Whakataetae" he kaupapa rangahau i pūteaia e FWO i te Whare Wānanga o Antwerp, Takiwā Ture, me Jan Blockx (kaiāwhina akoranga e whai ana ki te tūranga pūmau, ture ōhanga o Europi) hei kairangahau matua, e kapi ana i ngā tau 2022–2025. Ka whakawhanake te kaupapa i tētahi tauira ture e hāngai ana ki te pūnaha e whakauru ana i ngā āhuatanga e toru o te papanga
|
||
mana — te papanga hei kaitiaki o te papanga, hei kaihanga ture o ngā hononga i roto i te pūnaha taiao, ā, hei kaiuru kirimana me ngā mana me ngā haepapa i roto i te pūnaha taiao. Ko te tauira ā-mahi e toru, e whakamahia ana puta noa i tēnei pepa, i ahu mai i ngā whakarāpopototanga tūmatanui o te kaupapa; kāore te kaituhi o tēnei pepa i pānui i te whakaputanga roa pukapuka o te kaupapa, ā, kāore ia e tohu tika ana ki reira.<a href="#fnref3" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn4"><p>Li, Yibo. "Te Whakamārama i te Mana o te Pūnaha-ā-Taiao: te Whakamahi i ngā Tautuhinga Utu me ngā Tautuhinga Kirimana." <em>Utrecht Law Review</em>, Rōpū 21, Putanga 1 (Mahuru 2025), whārangi 4–18. DOI: 10.36633/ulr.1097. Ka whakauru i te mana pūnaha taiao hei mea motuhake i te mana mākete tuku iho me te mana whiriwhiringa; ka tautuhi i te utu me ngā whakawhitinga kirimana hei tikanga matua mā ngā papa hei awe i te tohatoha oranga o ngā kaiuru; ka tūtohu i te tika tohatoha hei whakaaro ārai-whakataetae anō.<a href="#fnref4" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn5"><p>Stroh, John. <em>Ngā Mātanga Kaitiaki me te Mātāpono o te Haepapa AI: Me pēhea te whakakotahitanga o Wittgenstein, Berlin, Ostrom, me Te Ao Māori i roto i tētahi anga whakahaere whakaputa</em>. My Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina ki <a href="https://mysovereignty.digital/articles/guardian-agents-philosophy.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/guardian-agents-philosophy.html</a>.
|
||
Rāhina: CC BY 4.0 ā-Ao.<a href="#fnref5" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn6"><p>Stroh, John. <em>Ngā Pūtake Arorau o te Kaupapa o te Hāpori: He Anga mō te Rangatiratanga Matihiko me te Whakahaere AI Māramatanga-ā-Iwi</em>. My Digital Sovereignty Ltd, Hui-tanguru 2026. E tuhi ana i te hanganga ture ā-motu e toru ngā paparanga, ngā anga matatika e ono kāore e taea te whakaiti, he rerekē (deontological, consequentialist, virtue, care, communitarian, indigenous
|
||
hononga), ngā mātāpono e rima a Alexander i whakamana hei ture Tractatus (Hononga Hōhonu, Whakawhitinga e Tiaki Ana i te Hanganga, Ngā Taumata, Te Tukanga Ora, Kāore i te Motuhake), me ngā tikanga mātauranga e tekau mā toru i te Papanga 3. E wātea ana hei tuhinga pūtake mō ngā rauemi kua whakaputaina, ā, kua whakahuatia i ētahi atu wāhi o ēnei tohutoro.<a href="#fnref6" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn7"><p><em>Te Whakahaere i te AI i ngā Horopaki Hapori me ngā Rōpū Kore-Hua: Te AI hei Ratonga mō te Mīhana</em>. Tuhinga 2 i te raupapa Whakahaere AI mō ngā Hapori, My Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina i <a href="https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-02.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-02.html</a>.
|
||
He tohutoro motuhake ki te wāhanga <em>'Te Huringa o te Mīhana Mā te Whakamahi Hangarau</em>'.<a href="#fnref7" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn8"><p><em>Village AI: He Ara Tauira Reo Iti Rangatira</em>. Tuhinga 5 i te raupapa Whakahaere AI mō ngā Hapori, My Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina i <a href="https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-05.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-05.html</a>.
|
||
He tohu motuhake ki te wāhanga <em>'Te Ārai i te Huri ki ngā Tikanga o te Ipurangi ā-Ao'</em>, e tuhi ana i te huringa uara o ngā tauira AI i whakangungua ki ngā raraunga rahi-ipurangi, me ngā urupare hanganga ki tērā.<a href="#fnref8" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn9"><p>Sy.Digital. <em>Hanganga Rōpū Mana-ā-Kaihautū: He
|
||
Paradigima Hou mō te Rangatiratanga Matihiko</em>. Puka mā ā-roto,
|
||
tuhinga waehere STO-INN-0002, putanga 2, i te 22 o Āperira 2025. Kaituhi
|
||
John Stroh (me te āwhina a te AI). Whakarāpopototanga Whakahaere o te tuhinga
|
||
e whakaahua ana i te huringa mai i ngā taumata whakahaere mātauranga ki tētahi whakahaere ā-wāhanga e hāngai ana ki ngā tirohanga wā me te mauroa o ngā pārongo; e kī ana tana Wāhanga 1.1 i hoahoatia ngā taumata whakahaere tuku iho hei whakahaere mātauranga hei mātāpono matua whakarite, ā, ka pakaru te tūāpapa o te whakahaere taumata ina wātea whānuitia te mātauranga mā te AI; ko tana Wāhanga 10 e taitara ana <em>Hei tua atu
|
||
Pūnaha whakahaere ā-tari</em>. Ka whakahuatia tēnei tuhinga i konei hei taonga ā-roto, he mea tawhito nō te whanaketanga hinengaro o te kaituhi, ā, ka kape-ā-tuhi i ngā wā e hāngai ana. Kei te wātea te tuhinga katoa mēnā ka tonoa ki te kaituhi; kāore i whakaputaina ki te marea.<a href="#fnref9" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn10"><p>Nā tētahi tuhinga kāore i tukuna o te tono āwhina pūtea NGI Fediversity a te kaiwhakahaere i tangohia ai tēnei rerenga, i penapenahia ki <code>docs/strategy/DRAFT Fediversity Application paragraphs 290326.md</code>i roto i te putunga tūmataiti a te kaiwhakahaere, nā John Stroh i tuhi te wāhanga, Poutū-te-rangi 2026. I whakahuatia tonu me te whakaaetanga a te kaituhi.<a href="#fnref10" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn11"><p><em>Te Whakahaere AI i ngā Horopaki Hapori me ngā Rōpū Kore-Hua: AI hei Ratonga mō te Mīhana</em>. Tuhinga 2 i te raupapa Whakahaere AI mō ngā Hapori, My Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina ki <a href="https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-02.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-02.html</a>.
|
||
He tohu motuhake ki te wāhanga <em>'Te Huringa o te Mīhana Mā te Whakamahi Hangarau</em>'.<a href="#fnref11" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn12"><p><em>Village AI: He Ara Tauira Reo Iti Rangatira</em>. Tuhinga 5 i te raupapa Whakahaere AI mō ngā Hapori, My Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina i <a href="https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-05.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-05.html</a>.
|
||
He tohu motuhake ki te wāhanga <em>'Te Ārai i te Huringa ki ngā Tikanga o te Ipurangi ā-Ao'</em>, e tuhi ana i te huringa uara i roto i ngā tauira AI i whakangungua ki ngā raraunga rahi-ipurangi, me ngā urupare hanganga ki tērā.<a href="#fnref12" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn13"><p>MacIntyre, Alasdair. <em>After Virtue: A Study in Moral Theory</em>. University of Notre Dame Press, 1981 (tuatahi); tuarua 1984; tuatoru 2007. E ai ki a MacIntyre, he toenga pakaru noa iho te kōrero matatika o nāianei i ngā tikanga tawhito i tohatohahia, ā, e anga whakamua ana te wero matatika o nāianei me te kore anga whāinga e āhei ai kia whakaaetia. I whakahuatia i te Wāhanga 2.2 hei pou kotahi o te rangahau mō te huringa mai i te hapori ki te takitahi e whakamārama ana i te tātaritanga a te kaituhi mō te piri-ā-uara.<a href="#fnref13" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn14"><p>Taylor, Charles. <em>Ngā Pūtake o te Tangata: Te Waihanga o te Tuakiri Hou</em>. Harvard University Press, 1989. Ko te kōrero hītori, tātaritanga hoki a Taylor e mea ana kua whai te tuakiri hou i ngā pūtake matatika kanorau, ā, i ētahi wā kāore e taea te whakakotahi, ā, ko te ātomism — te tirohanga e mea ana ko te tangata takitahi anake te wāhi tika mō te uara — he āhuatanga ahurea, ehara i te mea taiao. Tirohia hoki a Taylor, <em>The Ethics of Authenticity</em> (Harvard University Press, 1991) mō te whakapuakitanga poto o te ariā mō te pōuritanga o te ao hou.<a href="#fnref14" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn15"><p>Bellah, Robert N., Richard Madsen, William M. Sullivan, Ann Swidler, me Steven M. Tipton. <em>Ngā Tikanga o te Ngākau: Te Takitahi me te Manawanui i te Ora o Amerika</em>.
|
||
University of California Press, 1985. He rangahau whakamātau-whakamārama mō te taumaha i waenga i te takitahi me te hapori i roto i te hapori Amerikana o te mutunga o te wā hou; ko te pukapuka kupu tuatahi e ingoa ana i te raru mō te nuinga o ngā wānanga ā-hapori-ā-tōrangapū i muri mai.<a href="#fnref15" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn16"><p>Putnam, Robert D. <em>Bowling Alone: Te Huringa me te Whakahou o te Hapori o Amerika</em>. Simon & Schuster, 2000.
|
||
Ngā tuhinga aromatawai e whakaatu ana i te hekenga o te pūtea pāpori — te whai wāhi ki ngā rōpū ā-iwi, ngā whatunga pāpori kore-ā-ture, me ngā mahi ā-rōpū e hāngai ana ki te whakawhirinaki — i Amerika i te haurua tuarua o te rautau rua tekau. I whakahuatia i te Wāhanga 2.2 hei whakamana aromatawai i te panoni i whakautua e ngā mahi a te kaituhi i mua i te Village.<a href="#fnref16" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn17"><p>Sandel, Michael J. <em>Te Kore-mārire o te Manapori:
|
||
A Amerika e Rapu ana i tētahi Mātāpono Tūmatanui</em>. Harvard University
|
||
Press, 1996. E kī ana kua whakakapi te rangatōpū here tikanga — te tirohanga e mea ana me noho pūmau te mātāpono tōrangapū ki ngā ariā whai-kiko mō te pai — i te tikanga tūmatanui i roto i tēnei tikanga ka whakawhanaungatia e ngā tāngata whenua te kawenga ki te whakatipu i ngā āhuatanga o te āhua e hiahiatia ana mō te whakahaere i a rātou anō. Ko ngā mahi whakamutunga a Sandel, otirā ko <em>What Money Can't Buy: The Moral Limits of Markets</em>(Farrar, Straus and Giroux, 2012), e whakawhānui ana i te kōrero ki te hokohoko i ngā taonga kāore e tika ana kia hokona.<a href="#fnref17" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn18"><p>Piketty, Thomas. <em>Kapita i te Rautau Rua Tekau mā Tahi.</em> I whakamāoritia mai i te reo Wīwī e Arthur Goldhammer, Harvard University Press, 2014 (i whakaputaina tuatahi i te reo Wīwī hei <em>Le capital au XXIe siècle</em>, Éditions du Seuil, 2013).
|
||
Tātaritanga ā-tau roa ā-taupū mō ngā āhuatanga whakakotahitanga pūtea i raro i te kapitalitā hou; ko te kerēme matua a Piketty — arā, ka nui ake te tere whakahoki moni o te pūtea i te tere tipu ōhanga, ka whānui haere te ōritetanga i te roanga o te wā — kua whakahuatia anake i konei hei wāhanga o ngā rangahau papamuri mō ngā āhuatanga whakakotahitanga, ehara i te kerēme e tū ana te pepa ki tētahi taha.<a href="#fnref18" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn19"><p>Berlin, Isaiah. "Te Whai i te Tino Whāinga." 1988
|
||
Kōrero whiwhinga Tohu Agnelli. I tāruarua ki roto i <em>The Crooked Timber of Humanity: Chapters in the History of Ideas</em>, i whakatikahia e Henry Hardy, Princeton University Press, 1990. Ko tēnei tuhinga te whakapuakitanga tino mārama rawa a Berlin i tōna pakeke mō te tirohanga e mea ana ko te maha o ngā uara tūturu a te tangata he āhuatanga o te oranga tangata, ehara i te ārai pouri mō te hanga anga matatika kotahi. E tohu ana te taitara o te pukapuka ki te rerenga a Kant <em>"Aus so krummem Holze, als woraus der Mensch gemacht ist, kann nichts ganz Gerades gezimmert werden"</em> — "Mai i te rakau piko o te tangata, kāore he mea tika i hangaia" — ā, e whakamahia ana e Berlin hei whakarāpopoto i tōna tūnga<a href="#fnref19" class="footnote-back" role="doc-backlink">.↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn20"><p>Berlin, Isaiah. <em>Four Essays on Liberty</em>.
|
||
Oxford University Press, 1969. Kei roto ko "Two Concepts of Liberty"
|
||
(1958) — te wehewehe i waenga i te rangatiratanga ā-kore me te rangatiratanga ā-pū — me ētahi atu tuhinga e pā ana, i roto i ēnei ka whakawhanake a Berlin i te take e maha ana ngā uara tūturu a te tangata, kāore e taea te whakataurite i ētahi wā, ā, he maha ngā wā ka taupatupatu.<a href="#fnref20" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn21"><p>Gray, John. <em>Isaiah Berlin</em>. HarperCollins, 1995; i whakaputaina anō e Princeton University Press, 1996, i raro i te taitara <em>Isaiah Berlin: An Interpretation of His Thought</em>.
|
||
E ai ki te rangahau whakamārama a Gray, ko te maha o ngā uara te koha matua, te mea tūroa rawa atu a Berlin, ā, he tino rerekē te maha o ngā uara a Berlin i te whanautanga-ā-horopaki me te whanautanga-ā-tangata: ko te maha o ngā uara e tohu ana i te āhuatanga tūturu, arā, e maha ana ngā mea pai tūturu, ā, kāore e taea te whakakore i te kōwhiringa a te tangata i waenga i ēnei, me te kore e whakakore i ngā āhuatanga motuhake o te oranga tangata.<a href="#fnref21" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn22"><p>Stroh, John. <em>Ngā Pūtake Arorau o te Kaupapa o te Hāpori: He Anga mō te Rangatiratanga Matihiko me te Whakahaere AI Māramatanga-Tini</em>. My Digital Sovereignty Ltd, Hui-tanguru 2026. E tuhi ana i te hanganga ture ā-tūtohu e toru ngā paparanga, ngā anga matatika e ono kāore e taea te whakaiti i tō rātou rerekētanga (deontological, consequentialist, virtue, care, communitarian, indigenous
|
||
hononga), ngā mātāpono e rima a Alexander i whakamāramahia hei ture Tractatus (Hononga Hōhonu, Whakawhitinga e Tiaki Ana i te Hanganga, Ngā Taumata, Te Tukanga Ora, Kāore i te Motuhake), me ngā tikanga mātauranga e tekau mā toru i te Papanga 3. E wātea ana hei tuhinga pūtake mō ngā rauemi kua whakaputaina i whakahuatia i ētahi atu wāhi o ēnei tohutoro.<a href="#fnref22" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn23"><p>Stroh, John. <em>Ngā Kaihautū Kaitiaki me te Mātāpono o te Haepapa AI: Me pēhea te whakakotahitanga o Wittgenstein, Berlin, Ostrom, me Te Ao Māori i roto i tētahi anga whakahaere whakaputa</em>. Nōku Te Rangatiratanga Matihiko Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina ki <a href="https://mysovereignty.digital/articles/guardian-agents-philosophy.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/guardian-agents-philosophy.html</a>.
|
||
Rāhina: CC BY 4.0 ā-Ao.<a href="#fnref23" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn24"><p>Stroh, John. <em>Ngā Āpiha Kaitiaki me te Mātāpono
|
||
o te Haepapa AI: Me pēhea te Whakakotahitanga o Wittgenstein, Berlin, Ostrom, me Te Ao
|
||
Maori i roto i tētahi Hanganga Whakahaere Whakaputa</em>. My
|
||
Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina ki <a href="https://mysovereignty.digital/articles/guardian-agents-philosophy.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/guardian-agents-philosophy.html</a>.
|
||
Rāhina: CC BY 4.0 ā-Ao.<a href="#fnref24" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn25"><p>Berlin, Isaiah. "Te Whai i te Tino." 1988
|
||
Kōrero whiunga Agnelli. I tāpirihia anō ki <em>The Crooked Timber of Humanity: Chapters in the History of Ideas</em>, i whakatikahia e Henry Hardy, Princeton University Press, 1990. Ko tēnei tuhinga te whakapuakitanga tino mārama, kua pakeke, a Berlin mō te tirohanga e mea ana ko te maha o ngā uara tūturu a te tangata he āhuatanga o te oranga tangata, ehara i te ārai pouri ki te hanga i tētahi anga matatika kotahi. E tohu ana te taitara o te pukapuka ki te rerenga a Kant <em>"Aus so krummem Holze, als woraus der Mensch gemacht ist, kann nichts ganz Gerades gezimmert werden"</em> — "Mai i te rakau piko o te tangata, kāore he mea tika i hangaia" — ā, e whakamahia ana e Berlin hei whakarāpopoto i tōna tūnga<a href="#fnref25" class="footnote-back" role="doc-backlink">.↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn26"><p>Berlin, Isaiah. <em>Four Essays on Liberty</em>.
|
||
Oxford University Press, 1969. Kei roto i reira te tuhinga "Two Concepts of Liberty"
|
||
(1958) — te wehewehe i waenga i te rangatiratanga ā-kore me te rangatiratanga ā-pū — me
|
||
ngā tuhinga e hāngai ana i whakawhanake ai a Berlin i te take e maha ana ngā uara
|
||
tūturu a te tangata, kāore e taea te whakataurite i ētahi wā, ā, he maha ngā wā e
|
||
taupatupatu ana.<a href="#fnref26" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn27"><p>Gray, John. <em>Isaiah Berlin</em>. HarperCollins, 1995; i whakaputaina anō e Princeton University Press, 1996, i raro i te taitara <em>Isaiah Berlin: An Interpretation of His Thought</em>.
|
||
E ai ki te rangahau whakamārama a Gray, ko te maha o ngā uara te koha matua, te mea tūroa rawa atu a Berlin, ā, he tino rerekē te maha o ngā uara a Berlin i te whanautanga-ā-āhuatanga me te whanautanga-ā-tangata: ko te maha o ngā uara e tohu ana i te āhuatanga tūturu, arā, e maha ana ngā mea pai tūturu, ā, kāore e taea te whakakore i te kōwhiringa a te tangata i waenga i ēnei me te kore e whakakore i ngā āhuatanga motuhake o te oranga tangata.<a href="#fnref27" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn28"><p>Stroh, John. <em>Ngā Pūtake Arorau o te Kaupapa o te Hāpori: He Anga mō te Rangatiratanga Matihiko me te Whakahaere AI Māramatanga-Tini</em>. My Digital Sovereignty Ltd, Hui-tanguru 2026. E tuhi ana i te hanganga ture ā-tūtohu e toru ngā paparanga, ngā anga matatika e ono kāore e taea te whakaiti i tō rātou rerekētanga (deontological, consequentialist, virtue, care, communitarian, indigenous
|
||
hononga), ngā mātāpono e rima a Alexander i whakamunatia hei ture Tractatus (Hononga Hōhonu, Whakawhitinga e Tiaki ana i te Hanganga, Ngā Taumata, Te Tukanga Ora, Kāore i te Motuhake), me ngā tikanga mātauranga e tekau mā toru i te Papanga 3. E wātea ana hei tuhinga pūtake mō ngā rauemi kua whakaputaina i whakahuatia i ētahi atu wāhi o ēnei tohutoro.<a href="#fnref28" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn29"><p>Stroh, John. <em>Ngā Āpiha Kaitiaki me te Mātāpono o te Haepapa AI: Me pēhea te Whakakotahitanga o Wittgenstein, Berlin, Ostrom, me Te Ao Māori i roto i tētahi Hanganga Whakahaere Whakaputa</em>. My Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina ki <a href="https://mysovereignty.digital/articles/guardian-agents-philosophy.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/guardian-agents-philosophy.html</a>.
|
||
Rāhina: CC BY 4.0 ā-Ao.<a href="#fnref29" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn30"><p>Ostrom, Elinor. <em>Te Whakahaere i ngā Rawa Tūmatanui: Te Whanaketanga o ngā Whakahaere mō te Mahi ā-Rōpū</em>. Cambridge University Press, 1990. Ka tohu te kaituhi i te pukapuka o te tau 1990 hei puna matua mō te whakahaere pokapū maha me ngā umanga whakauru; ka whakawhānui a Ostrom i āna mahi whai muri mō ngā pūnaha ā-hapori-ā-taiao i tēnei tūāpapa, ā, kua whakaurua ki te maimoatanga o te kotahitanga ā-kāinga i roto i te anga Tractatus.<a href="#fnref30" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn31"><p>Alexander, Christopher, Sara Ishikawa, me Murray Silverstein. <em>A Pattern Language: Towns, Buildings, Construction</em>. Oxford University Press, 1977. Ko ngā tauira 253 i roto i te pukapuka e hanga ana i te tūāpapa tikanga mō ngā ture e rima o te anga Tractatus i whakarārangihia i roto i <code>inst_090</code> ki <code>inst_094</code> — Deep Interlock, Structure-Preserving
|
||
Panoni, Ngā Taumata Hei Kaitiaki i ngā Rohe, Te Tukanga Ora, me te Kore-Wehe. Ko ngā mahi whakamutunga a Alexander, arā ko <em>Te āhua o te Raupapa</em> (Ngā Puka 1–4, 2002–2004), e whakawhanake ana i te ariā o ngā pūnaha ora i tangohia ai e te mātāpono "Te Tukanga Ora".<a href="#fnref31" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn32"><p>Stroh, John. <em>Ngā Pūtake Arorau o te Kaupapa o te Hāpori: He Anga mō te Rangatiratanga Matihiko me te Whakahaere AI Māngai-Maha</em>. My Digital Sovereignty Ltd, Hui-tanguru 2026. E tuhi ana i te hanganga ture ā-motu e toru ngā paparanga, ngā anga matatika e ono kāore e taea te whakaiti, he rerekē (deontological, consequentialist, virtue, care, communitarian, indigenous
|
||
hononga), ngā mātāpono e rima a Alexander i whakamana hei ture Tractatus (Whakawhitinga Hōhonu, Whakawhitinga e Tiaki Ana i te Hanganga, Ngā Taumata, Te Tukanga Ora, Kāore i te Motuhake), me ngā tikanga mātauranga tekau mā toru i te Papanga 3. E wātea ana hei tuhinga pūtake mō ngā rauemi kua whakaputaina i whakahuatia i ētahi atu wāhi o ēnei tohutoro.<a href="#fnref32" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn33"><p>Ngā Mātāpono CARE mō te Whakahaere Raraunga Taketake (Painga ā-Hapori, Mana Whakahaere, Haepapa, Tikanga) i whakawhanakehia e te Kotahitanga Raraunga Taketake o te Ao. I whakaputaina ki <a href="https://www.gida-global.org/care" class="uri">https://www.gida-global.org/care</a>. I whakahua i roto i te ture whakahaere me te whārangi uara o te kaiwhakahaere.<a href="#fnref33" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn34"><p>Te Mana Raraunga — Māori Data Sovereignty Network, i whakatūria i te tau 2015, e whakaputa ana i ngā mātāpono o te rangatiratanga raraunga Māori i <a href="https://www.temanararaunga.maori.nz/" class="uri">https://www.temanararaunga.maori.nz/</a>. Ko ngā mātāpono e ono — rangatiratanga, whakapapa, whanaungatanga, kotahitanga, manaakitanga, kaitiakitanga — ka whakahuatia puta noa i tēnei pepa, ā, ka whakahuatia hoki i roto i te ture tūtohu a te kaiwhakahaere me te tuhinga ariā a ngā Guardian Agents.<a href="#fnref34" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn35"><p>Stroh, John. <em>Guardian Agents me te Aronga Wairua o te Haepapa AI: Me pēhea te whakakotahitanga o Wittgenstein, Berlin, Ostrom, me Te Ao Māori i roto i tētahi Hanganga Whakahaere Whakaputa</em>. My Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina ki <a href="https://mysovereignty.digital/articles/guardian-agents-philosophy.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/guardian-agents-philosophy.html</a>.
|
||
Rāhina: CC BY 4.0 ā-Ao.<a href="#fnref35" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn36"><p>Stroh, John. <em>Ngā Pūtake Arorau o te Kaupapa o te Hāpori: He Anga mō te Rangatiratanga Matihiko me te Whakahaere AI Mātauranga-ā-Iwi</em>. My Digital Sovereignty Ltd, Hui-tanguru 2026. E tuhi ana i te hanganga ture ā-motu e toru ngā paparanga, ngā anga matatika e ono kāore e taea te whakaiti, he rerekē (deontological, consequentialist, virtue, care, communitarian, indigenous
|
||
hononga), ngā mātāpono e rima a Alexander i whakakōpihia hei ture Tractatus (Hononga Hōhonu, Whakawhitinga e Tiaki Ana i te Hanganga, Ngā Taumata, Te Huringa Ora, Kāore i te Motuhake), me ngā tikanga mātauranga e tekau mā toru i te Papanga 3. E wātea ana hei tuhinga pūtake mō ngā rauemi kua whakaputaina i whakahuatia i ētahi atu wāhi o ēnei tohutoro.<a href="#fnref36" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn37"><p>Stroh, John. <em>Ngā Pūtake Arorau o te Kaupapa Kāinga: He Anga mō te Rangatiratanga Matihiko me te Whakahaere AI Mātauranga-Tini</em>. My Digital Sovereignty Ltd, Hui-tanguru 2026. E tuhi ana i te hanganga ture ā-papa e toru, ngā anga matatika e ono e tino rerekē ana (deontological, consequentialist, virtue, care, communitarian, indigenous
|
||
hononga), ngā mātāpono e rima a Alexander i whakamunatia hei ture Tractatus (Hononga Hōhonu, Whakawhitinga e Tiaki ana i te Hanganga, Ngā Taumata, Te Tukanga Ora, Kāore i te Motuhake), me ngā tikanga mātauranga e tekau mā toru i te Papanga 3. E wātea ana hei tuhinga pūtake mō ngā rauemi kua whakaputaina i whakahuatia i ētahi atu wāhi o ēnei tohutoro.<a href="#fnref37" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn38"><p><em>Kōtui o ngā Hapori</em>. My Digital Sovereignty Ltd, i whakaputaina i <a href="https://mysovereignty.digital/federation.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/federation.html</a>.
|
||
He tauira kirimana kotui ā-taha e rua me tētahi tauira whakaaetanga paparanga.
|
||
I whakahuatia hei whakamārama tūmatanui mō te hanganga kotui i tohua i te Wāhanga 3.1 me te Wāhanga 6.3 o tēnei pepa.<a href="#fnref38" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn39"><p><em>Ture Whakahaere o My Digital Sovereignty Ltd</em>, Putanga 1.2.0, whai mana i te 2025-11-20, whakahōutia whakamutunga i te 2026-03-27. I whakaputaina ki <a href="https://mysovereignty.digital/constitutions/my-digital-sovereignty-ltd.md" class="uri">https://mysovereignty.digital/constitutions/my-digital-sovereignty-ltd.md</a>i roto i te reo Ingarihi, Tiamana, Wīwī, Awheretā, me te reo Māori.<a href="#fnref39" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn40"><p><em>Ngā Uara</em>. My Digital Sovereignty Ltd, i whakaputaina ki <a href="https://mysovereignty.digital/values.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/values.html</a>. E ono ngā mātāpono matua: Te Rangatiratanga Tuatahi, Te Matatapu hei Taunoa, Te Kanorau i runga i te Kotahitanga, Te Mārama me te Haepapa, Te Haumaru me te Kore Aroturuki, He Tauira Pakihi toitū. E kīia ana i konei hei whakarāpopototanga kua whakaputaina o ngā ū ki ngā uara a te kaiwhakahaere.<a href="#fnref40" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn41"><p><em>Tō mātou Aronga</em>. My Digital Sovereignty Ltd, i whakaputaina ki <a href="https://mysovereignty.digital/philosophy.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/philosophy.html</a>. E whā ngā mātāpono matua e whakarāpopototia ana ngā ū ki raro i te anga Tractatus: Mana Tangata, Rangatiratanga Raraunga, Hapori Tuatahi, Mārama Tūturu. Kei te rārangi hoki i te whārangi ngā awe arorangi e whakamahia ana e te anga, tae atu ki a Ostrom, Te Mana Raraunga, ngā Mātāpono CARE, me te ariā umanga-ā-mahi tahi.<a href="#fnref41" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn42"><p><em>Village AI: He Ara Tauira Reo Iti Rangatira</em>. Tuhinga 5 i te raupapa Whakahaere AI mō ngā Hapori, My Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina ki <a href="https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-05.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-05.html</a>.
|
||
He tohu motuhake ki te wāhanga <em>'Te Ārai i te Arahitanga ki ngā Tikanga o te Ipurangi-ā-Ao'</em>, e tuhi ana i te huringa uara i roto i ngā tauira AI i whakangungua ki ngā raraunga rahi-ipurangi, me ngā urupare hanganga ki tērā.<a href="#fnref42" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn43"><p><em>Village AI: He Ara Tauira Reo Iti Rangatira</em>. Tuhinga 5 i roto i te raupapa Whakahaere AI mō ngā Hapori, My Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina ki <a href="https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-05.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-05.html</a>.
|
||
He tohu motuhake ki te wāhanga <em>E Whakatete ana ki te Arahutanga ki ngā Tikanga ā-Ipurangi ā-Ao</em>, e tuhi ana i te huringa uara i roto i ngā tauira AI i whakangungua ki ngā raraunga rahi-ipurangi me ngā urupare hanganga ki tērā.<a href="#fnref43" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn44"><p>Stroh, John. <em>Ngā Māngai Kaitiaki me te Mātāpono o te Haepapa AI: Me pēhea te whakakotahitanga o Wittgenstein, Berlin, Ostrom, me Te Ao Māori i roto i tētahi Hanganga Whakahaere Whakaputa</em>. My Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina ki <a href="https://mysovereignty.digital/articles/guardian-agents-philosophy.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/guardian-agents-philosophy.html</a>.
|
||
Rāhina: CC BY 4.0 ā-Ao.<a href="#fnref44" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn45"><p><em>AI o te Kāinga: He Ara Tauira Reo Iti Rangatira</em>. Tuhinga 5 i te raupapa Whakahaere AI mō ngā Hapori, My Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina ki <a href="https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-05.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-05.html</a>.
|
||
He tohu motuhake ki te wāhanga <em>E Ārai ana i te Arahutanga ki ngā Tikanga o te Ipurangi-ā-Ao</em>, e tuhi ana i te ngaromanga uara i roto i ngā tauira AI i whakangungua ki ngā raraunga rahi-ipurangi, me ngā urupare hanganga ki tērā.<a href="#fnref45" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn46"><p><em>Village AI: He Ara Tauira Reo Iti Rangatira</em>. Tuhinga 5 i roto i te raupapa Whakahaere AI mō ngā Hapori, My Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina ki <a href="https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-05.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-05.html</a>.
|
||
He tohu motuhake ki te wāhanga <em>E Ārai ana i te Huri ki ngā Tikanga o te Ipurangi-ā-Ao</em>, e tuhi ana i te huringa uara i roto i ngā tauira AI i whakangungua ki ngā raraunga rahi-ipurangi me ngā urupare hanganga ki tērā.<a href="#fnref46" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn47"><p><em>Village AI: He Ara Tauira Reo Iti Rangatira</em>. Tuhinga 5 i te raupapa Whakahaere AI mō ngā Hapori, My Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina i <a href="https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-05.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-05.html</a>.
|
||
He tohu motuhake ki te wāhanga <em>'Te Ārai i te Haeretanga ki ngā Tikanga o te Ipurangi-ā-Ao'</em>, e tuhi ana i te huringa uara i roto i ngā tauira AI i whakangungua ki ngā raraunga rahi-ipurangi, me ngā urupare hanganga ki tērā.<a href="#fnref47" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn48"><p>Stroh, John. <em>Ngā Māngai Kaitiaki me te Mātāpono o te Haepapa AI: Me pēhea te whakakotahitanga o Wittgenstein, Berlin, Ostrom, me Te Ao Māori i roto i tētahi Hanganga Whakahaere Whakaputa</em>. My Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina ki <a href="https://mysovereignty.digital/articles/guardian-agents-philosophy.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/guardian-agents-philosophy.html</a>.
|
||
Rāhina: CC BY 4.0 ā-Ao.<a href="#fnref48" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn49"><p><em>Mai i te Tohutohu Awhina ki ngā Ratonga ā-Ao: Me pēhea e tautoko ai ngā Hapori o te Kāinga i a rātou anō</em>. My Digital Sovereignty Ltd, Paenga-whāwhā 2026. I whakaputaina ki <a href="https://mysovereignty.digital/articles/support-services-tuakana-teina.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/support-services-tuakana-teina.html</a>.
|
||
Mahere arataki mō te whakangungu tuākana-teina e rima ngā wāhanga; ū ki te whakamānawa mā te whakapapa, ehara i ngā tohu; uru i runga i te pūtake koha i te Wāhanga 4.<a href="#fnref49" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn50"><p><em>Mai i te Tohutohu Awhina ki ngā Ratonga ā-Ao: Me pēhea e tautoko ai ngā Hapori o te Kāinga i a rātou anō</em>. My Digital Sovereignty Ltd, Paenga-whāwhā 2026. I whakaputaina i <a href="https://mysovereignty.digital/articles/support-services-tuakana-teina.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/support-services-tuakana-teina.html</a>.
|
||
Mahere arataki tuakana-teina i ngā wāhanga e rima; whakamanatanga mā te whakapapa, ehara i ngā tohu; uru i runga i te pūtake koha i te Wāhanga 4.<a href="#fnref50" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn51"><p>Ko te kaupapa "Te Whakahaere i te Mana Pūnaha o ngā Papanga mā te Ture Kirimana me te Ture Whakataetae" he kaupapa rangahau i pūteaia e FWO i te Wānanga o Antwerp, Te Kura Ture, me Jan Blockx (kaiāwhina pūtaiao e whai ana ki te tūranga mauroa, ture ōhanga o Europi) hei kairangahau matua, e kapi ana i ngā tau 2022–2025. Ka whakawhanake te kaupapa i tētahi tauira ture e hāngai ana ki te pūnaha, e whakauru ana i ngā āhuatanga e toru o te papanga
|
||
mana — te papanga hei kaitiaki o te papanga, hei kaihanga ture o ngā hononga i roto i te pūnaha taiao, ā, hei kaiuru kirimana me ngā mana me ngā haepapa i roto i te pūnaha taiao. Ko te tauira toru-mahi e whakamahia ana puta noa i tēnei pepa i tangohia mai i ngā whakarāpopototanga tūmatanui o te kaupapa; kāore te kaituhi o tēnei pepa i pānui i te whakaputanga roa pukapuka o te kaupapa, ā, kāore ia e kī tika ana i ngā kōrero<a href="#fnref51" class="footnote-back" role="doc-backlink">.↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn52"><p>Li, Yibo. "Te Whakamārama i te Mana o te Pūnaha-ā-Taiao: te Whakamahi i ngā Tautuhinga Utu me ngā Tautuhinga Kirimana." <em>Utrecht Law Review</em>, Rōpū 21, Putanga 1 (Mahuru 2025), whārangi 4–18. DOI: 10.36633/ulr.1097. Ka whakauru i te mana pūnaha taiao hei mea motuhake i te mana mākete tuku iho me te mana whiriwhiringa; ka tautuhi i te utu me ngā āputa kirimana hei tikanga matua mā ngā papa hei awe i te tohatoha oranga i waenga i ngā kaiuru; ka tūtohu i te tika tohatoha hei whakaaro ārai-whakataetae anō<a href="#fnref52" class="footnote-back" role="doc-backlink">.</a></p></li>
|
||
<li id="fn53"><p>Ko te kaupapa "Te Whakahaumanu i te Mana Pūnaha o ngā Papamahi mā te Ture Kirimana me te Ture Whakataetae" he kaupapa rangahau i pūteaia e te FWO i te Tari Ture o te Whare Wānanga o Antwerp, ā, ko Jan Blockx (kaiāwhina akoranga e whai ana ki te tūranga pūmau, ture ōhanga o Europi) te kairangahau matua, e kapi ana i ngā tau 2022–2025. Ka whakawhanake te kaupapa i tētahi tauira ture e hāngai ana ki te pūnaha, e whakauru ana i ngā āhuatanga e toru o te papamahi
|
||
mana — te papanga hei kaitiaki o te papanga, hei kaihanga ture o ngā hononga i roto i te pūnaha taiao, ā, hei kaiuru kirimana me ngā mana me ngā haepapa i roto i te pūnaha taiao. Ko te tauira toru-mahi e whakamahia ana puta noa i tēnei pepa i tangohia mai i ngā whakarāpopototanga tūmatanui o te kaupapa; kāore te kaituhi o tēnei pepa i pānui i te whakaputanga roa pukapuka o te kaupapa, ā, kāore ia e kī tika ana<a href="#fnref53" class="footnote-back" role="doc-backlink">.↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn54"><p>Li, Yibo. "Te Whakaahua i te Mana Pūnaha-ā-Taiao: te Whakamahi i ngā Tautāwhi Utu me ngā Tautāwhi Kirimana." <em>Utrecht Law Review</em>, Rōpū 21, Putanga 1 (Mahuru 2025), whārangi 4–18. DOI: 10.36633/ulr.1097. Ka whakauru i te mana pūnaha taiao hei mea motuhake i te mana mākete tuku iho me te mana whiriwhiringa; ka tautuhi i te utu me ngā āwhina kirimana hei tikanga matua mā ngā papa hei awe i te tohatoha oranga i waenga i ngā kaiuru; ka tūtohu i te tika tohatoha hei whakaaro ārai-whakataetae anō.<a href="#fnref54" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn55"><p>Ka matapakihia anō te maha-uara a Berlin i roto i te tomokanga o te Pukapuka Pūtaiao Hinengaro o Stanford mō te Maha-uara (<a href="https://plato.stanford.edu/entries/value-pluralism/" class="uri">https://plato.stanford.edu/entries/value-pluralism/</a>). Kua whakahuatia konei te tomokanga o te SEP, ehara i ngā tuhinga matua, nā te mea ka whakarato te SEP i tētahi whakakotahitanga mana whakahaere o te tūnga a Berlin puta noa i <em>ngā Tuhinga Ewhā mō te Rangatiratanga</em> me ngā tuhinga i muri mai.<a href="#fnref55" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn56"><p>Ostrom, Elinor. <em>Governing the Commons: The
|
||
Evolution of Institutions for Collective Action</em>. Cambridge
|
||
University Press, 1990. Ka whakahua te kaituhi i te pukapuka o te tau 1990 hei puna matua mō te whakahaere ā-pokapū maha me ngā umanga whakauru; ka whakawhānui a Ostrom i āna mahi whai muri mō ngā pūnaha pāpori-taiao i runga i tēnei tūāpapa, ā, kua whakaurua ki roto i te maimoatanga o te anga Tractatus mō te kotahitanga ā-kāinga.<a href="#fnref56" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn57"><p>Alexander, Christopher, Sara Ishikawa, me Murray Silverstein. <em>A Pattern Language: Towns, Buildings, Construction</em>. Oxford University Press, 1977. Ko ngā tauira 253 i roto i te pukapuka e hanga ana i te tūāpapa tikanga mō ngā ture e rima o te anga Tractatus i whakarārangihia i roto i <code>inst_090</code> ki <code>inst_094</code> — Deep Interlock, Structure-Preserving
|
||
Panoni, Ngā Taumata Hei Kaitiaki i ngā Rohe, Te Tukanga Ora, me te Kore-Wehewehenga. Ko te mahi whai muri a Alexander <em>, The Nature of Order</em> (Ngā Puka 1–4, 2002–2004), e whakawhanake ana i te ariā o ngā pūnaha ora i tangohia ai e te mātāpono o "Te Tukanga Ora".<a href="#fnref57" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn58"><p>Berlin, Isaiah. "Te Whai i te Tino Whāinga." 1988
|
||
Kōrero whiunga Tohu Agnelli. I tāpirihia anō ki roto i <em>The Crooked Timber of Humanity: Chapters in the History of Ideas</em>, i whakatikahia e Henry Hardy, Princeton University Press, 1990. Ko tēnei tuhinga te whakapuakitanga tino mārama rawa a Berlin i tōna pakeke mō te tirohanga e mea ana ko te maha o ngā uara tūturu a te tangata he āhuatanga o te oranga tangata, ehara i te ārai pouri ki te hanga i tētahi anga matatika kotahi. E tohu ana te taitara o te pukapuka ki te rerenga a Kant <em>"Aus so krummem Holze, als woraus der Mensch gemacht ist, kann nichts ganz Gerades gezimmert werden"</em> — "Mai i te rakau piko o te tangata, kāore he mea tika i hangaia" — ā, e whakamahia ana e Berlin hei whakarāpopoto i tōna tūnga<a href="#fnref58" class="footnote-back" role="doc-backlink">.↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn59"><p>Berlin, Isaiah. <em>Four Essays on Liberty</em>.
|
||
Oxford University Press, 1969. Kei roto ko "Two Concepts of Liberty"
|
||
(1958) — te wehewehe i waenga i te rangatiratanga ā-kore me te rangatiratanga ā-pū — me ētahi atu tuhinga e pā ana, i roto i ēnei ka whakawhanake a Berlin i te take e maha ana ngā uara tūturu a te tangata, kāore e taea te whakataurite i ētahi wā, ā, he maha ngā wā ka taupatupatu.<a href="#fnref59" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn60"><p>Gray, John. <em>Isaiah Berlin</em>. HarperCollins, 1995; i whakaputaina anō e Princeton University Press, 1996, i raro i te taitara <em>Isaiah Berlin: An Interpretation of His Thought</em>.
|
||
E ai ki te rangahau whakamārama a Gray, ko te maha o ngā uara te koha matua, te mea tūroa rawa atu a Berlin, ā, he tino rerekē tōna maha o ngā uara i te relativism me te subjectivism: ko te maha o ngā uara e tohu ana i te āhuatanga tūturu, arā, e maha ana ngā mea pai tūturu, ā, kāore e taea te whakakore i te kōwhiringa a te tangata i waenga i ēnei, me te kore e whakakore i ngā āhuatanga motuhake o te oranga tangata.<a href="#fnref60" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn61"><p>MacIntyre, Alasdair. <em>After Virtue: A Study in Moral Theory</em>. University of Notre Dame Press, 1981 (tuatahi); tuarua 1984; tuatoru 2007. E ai ki a MacIntyre, he toenga pakaru noa iho te reo matatika o nāianei i ngā tikanga tawhito i tohatohahia, ā, e anga whakamua ana te wero matatika o nāianei me te kore anga whāinga e āhei ai kia whakaaetia. I whakahuatia i te Wāhanga 2.2 hei pou kotahi o te rangahau mō te huringa mai i te hapori ki te tangata takitahi e whakamuri ana i te tātaritanga a te kaituhi mō te piri-roa o ngā uara<a href="#fnref61" class="footnote-back" role="doc-backlink">.↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn62"><p>Taylor, Charles. <em>Ngā Pūtake o te Tangata: Te Waihanga o te Tuakiri Hou</em>. Harvard University Press, 1989. Ko te kōrero hītori, tātaritanga hoki a Taylor e mea ana kua whai te tuakiri hou i ngā pūtake matatika kanorau, ā, i ētahi wā kāore e taea te whakakotahi, ā, ko te ātomism — te tirohanga e mea ana ko te tangata takitahi anake te wāhi tika mō te uara — he āhuatanga ahurea, ehara i te mea taiao. Tirohia hoki a Taylor, <em>The Ethics of Authenticity</em> (Harvard University Press, 1991) mō te whakapuakitanga poto o te ariā mō te pōuritanga o te ao hou.<a href="#fnref62" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn63"><p>Bellah, Robert N., Richard Madsen, William M. Sullivan, Ann Swidler, me Steven M. Tipton. <em>Ngā Tikanga o te Ngākau: Te Takitahi me te Manawanui i te Ora o Amerika</em>.
|
||
University of California Press, 1985. He rangahau whakamātau-whakamārama mō te taumaha i waenga i te takitahi me te hapori i roto i te hapori Amerikana o te mutunga o te wā hou; ko te pukapuka kupu tuatahi e ingoa ana i te raru mō te nuinga o ngā wānanga ā-hapori-ā-tōrangapū i muri mai.<a href="#fnref63" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn64"><p>Putnam, Robert D. <em>Bowling Alone: Te Huringa me te Whakahou o te Hapori o Amerika</em>. Simon & Schuster, 2000.
|
||
Ngā tuhinga aromatawai e whakaatu ana i te hekenga o te pūtea pāpori — te whai wāhi ki ngā rōpū ā-iwi, ngā whatunga pāpori kore-ā-ture, me ngā mahi ā-rōpū e hāngai ana ki te whakawhirinaki — i Amerika i te haurua tuarua o te rautau rua tekau. I whakahuatia i te Wāhanga 2.2 hei whakamana aromatawai i te panoni i whakautua e ngā mahi a te kaituhi i mua i te Village.<a href="#fnref64" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn65"><p>Sandel, Michael J. <em>Te Kore-mārire o te Manapori:
|
||
A Amerika e Rapu ana i tētahi Mātāpono Tūmatanui</em>. Harvard University
|
||
Press, 1996. E kī ana kua whakakapi te rangatōpū here tikanga — te tirohanga e mea ana me noho pūmau te mātāpono tōrangapū ki ngā ariā whai-kiko mō te pai — i te tikanga tūmatanui i roto i tēnei tikanga ka whakawhanaungatia e ngā tāngata whenua te kawenga ki te whakatipu i ngā āhuatanga o te āhua e hiahiatia ana mō te whakahaere i a rātou anō. Ko ngā mahi whakamutunga a Sandel, otirā ko <em>What Money Can't Buy: The Moral Limits of Markets</em>(Farrar, Straus and Giroux, 2012), e whakawhānui ana i te kōrero ki te hokohoko i ngā taonga kāore e tika ana kia hokona.<a href="#fnref65" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn66"><p>Piketty, Thomas. <em>Kapita i te Rautau Rua Tekau mā Tahi.</em> I whakamāoritia mai i te reo Wīwī e Arthur Goldhammer, Harvard University Press, 2014 (i whakaputaina tuatahi i te reo Wīwī hei <em>Le capital au XXIe siècle</em>, Éditions du Seuil, 2013).
|
||
Tātaritanga ā-tau roa ā-taunakitanga o ngā āhuatanga whakakotahitanga pūtea i raro i te kapitalitanga hou; ko te kerēme matua a Piketty — arā, ka piki ake te reiti whakahoki moni i te reiti tipu ōhanga, ā, ka whānui haere te ōritenga i te roanga o te wā — kua whakahuatia anake i konei hei wāhanga o ngā rangahau papamuri mō ngā āhuatanga whakakotahitanga, ehara i te kerēme e tū ana te pepa ki tētahi taha.<a href="#fnref66" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn67"><p>Sy.Digital. <em>Hanganga Rōpū Mahi-ā-Kaihāngai: He
|
||
Paradigima Hou mō te Rangatiratanga Matihiko</em>. Puka mā ā-roto,
|
||
tuhinga waehere STO-INN-0002, putanga 2, i te 22 o Aperira 2025. Kaituhi
|
||
John Stroh (me te āwhina AI). Whakarāpopototanga Whakahaere o te tuhinga
|
||
e whakaahua ana i te huringa mai i ngā taumata whakahaere mō te mātauranga ki tētahi whakahaere ā-wāhanga e hāngai ana ki ngā tirohanga wā me te mauroa o ngā pārongo; e kī ana tōna Wāhanga 1.1 i hangaia ngā taumata whakahaere tuku iho i runga i te whakahaere mātauranga hei mātāpono matua whakahaere, ā, ka pakaru te ariā matua o te whakahaere taumata ina wātea whānuitia te mātauranga mā te AI; ko tōna Wāhanga 10 e taitara ana <em>Hei tua atu
|
||
Pūnaha ā-tari</em>. Ka whakahuatia tēnei tuhinga i konei hei taonga ā-roto, he mea tawhito nō te whanaketanga hinengaro o te kaituhi, ā, ka kape-tūturu i ngā wā e hāngai ana. Kei te wātea te tuhinga katoa mēnā ka tonoa ki te kaituhi; kāore i whakaputaina ki te marea.<a href="#fnref67" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn68"><p>Te Mana Raraunga — Pūnaha Rangatiratanga Raraunga Māori, i whakatūria i te tau 2015, e whakaputa ana i ngā mātāpono o te rangatiratanga raraunga Māori i <a href="https://www.temanararaunga.maori.nz/" class="uri">https://www.temanararaunga.maori.nz/</a>. E whakahuatia ana ngā mātāpono e ono — rangatiratanga, whakapapa, whanaungatanga, kotahitanga, manaakitanga, kaitiakitanga — puta noa i tēnei pepa, ā, e whakahuatia ana hoki i roto i te ture matua o te kaiwhakahaere me te tuhinga ariā a ngā Mātanga Kaitiaki.<a href="#fnref68" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn69"><p>Ngā Mātāpono CARE mō te Whakahaere Raraunga Taketake (Painga ā-Hapori, Mana Whakahaere, Haepapa, Tikanga) i whakawhanakehia e te Kotahitanga Raraunga Taketake o te Ao. I whakaputaina ki <a href="https://www.gida-global.org/care" class="uri">https://www.gida-global.org/care</a>. I whakahua i roto i te ture matua o te kaiwhakahaere me te whārangi uara.<a href="#fnref69" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn70"><p>Stroh, John. <em>Ngā Pūtake Arorau o te Kaupapa o te Hāpori: He Anga mō te Rangatiratanga Matihiko me te Whakahaere AI Māngai-Maha</em>. My Digital Sovereignty Ltd, Hui-tanguru 2026. E tuhi ana i te hanganga ture toru-ā-papa, ngā anga matatika e ono kāore e taea te whakaiti, he rerekē (deontological, consequentialist, virtue, care, communitarian, indigenous
|
||
hononga), ngā mātāpono e rima a Alexander i whakamunatia hei ture Tractatus (Hononga Hōhonu, Whakawhitinga e Tiaki Ana i te Hanganga, Ngā Taumata, Te Tukanga Ora, Kāore i te Motuhake), me ngā tikanga mātauranga e tekau mā toru i te Papanga 3. E wātea ana hei tuhinga pūtake mō ngā rauemi kua whakaputaina i whakahuatia i ētahi atu wāhi o ēnei tohutoro.<a href="#fnref70" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn71"><p>Stroh, John. <em>Ngā Āpiha Kaitiaki me te Mātāpono o te Haepapa AI: Me pēhea te Whakakotahitanga o Wittgenstein, Berlin, Ostrom, me Te Ao Māori i roto i tētahi Hanganga Whakahaere Whakaputa</em>. My Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina ki <a href="https://mysovereignty.digital/articles/guardian-agents-philosophy.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/guardian-agents-philosophy.html</a>.
|
||
Rāhina: CC BY 4.0 ā-Ao.<a href="#fnref71" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn72"><p><em>Te Whakahaere i te AI i ngā Horopaki Hapori me ngā Rōpū Kore-Hua: Te AI hei Ratonga mō te Mīhana</em>. Tuhinga 2 i te raupapa Whakahaere AI mō ngā Hapori, My Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina i <a href="https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-02.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-02.html</a>.
|
||
He tohutoro motuhake ki te wāhanga <em>'Te Huringa o te Mīhana Mā te Whakamahi Hangarau</em>'.<a href="#fnref72" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn73"><p><em>Village AI: He Ara Tauira Reo Iti Rangatira</em>. Tuhinga 5 i te raupapa Whakahaere AI mō ngā Hapori, My Digital Sovereignty Ltd, Poutū-te-rangi 2026. I whakaputaina i <a href="https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-05.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/ai-governance-series-05.html</a>.
|
||
He tohu motuhake ki te wāhanga <em>E Ārai ana i te Huringa ki ngā Tikanga o te Ipurangi-ā-Ao</em>, e tuhi ana i te huringa uara i roto i ngā tauira AI i whakangungua ki ngā raraunga rahi-ipurangi me ngā urupare hanganga ki tērā.<a href="#fnref73" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
<li id="fn74"><p><em>Mai i te Tohu Āwhina ki ngā Ratonga ā-Ao: Me pēhea e tautoko ai ngā Hapori o ngā Kāinga i a rātou anō</em>. My Digital Sovereignty Ltd, Paenga-whāwhā 2026. I whakaputaina ki <a href="https://mysovereignty.digital/articles/support-services-tuakana-teina.html" class="uri">https://mysovereignty.digital/articles/support-services-tuakana-teina.html</a>.
|
||
Mahere arataki mō te whakangungu tuākana-teina i roto i ngā wāhanga e rima; te ū ki te whakamōhiotanga whakapapa, ehara i ngā tohu; te uru i runga i te pūtake koha i te Wāhanga 4.<a href="#fnref74" class="footnote-back" role="doc-backlink">↩︎</a></p></li>
|
||
</ol>
|
||
</aside>
|
||
</article>
|
||
|
||
<!-- Footer -->
|
||
<div id="footer-placeholder"></div>
|
||
<script src="/js/components/footer.js?v=0.1.2.1774503360480"></script>
|
||
|
||
</body>
|
||
</html>
|